Milli mətbuat yolu

Hər bir xalqın milli oyanışında və dövlətçilik ənənələrinin formalaşmasında mətbuatın rolu danılmazdır. Mətbuat cəmiyyətin maariflənməsinə, ictimai fikrin inkişafına, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına və xalqın tərəqqisinə xidmət edən ən mühüm vasitələrdən biridir. Azərbaycan milli mətbuatının təməli də məhz 1875-ci il iyulun 22-də görkəmli maarifçi Həsən bəy Zərdabinin nəşr etdirdiyi “Əkinçi” qəzeti ilə qoyulmuşdur. Bu qəzet yalnız Azərbaycan dilində nəşr edilən ilk qəzet olmaqla kifayətlənməmiş, həm də xalqın milli özünüdərkinin formalaşmasına, elmə, təhsilə və tərəqqiyə çağırış edən böyük bir maarifçilik məktəbinə çevrilmişdir.
XIX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan çar Rusiyasının tərkibində idi. Həmin dövrdə xalqın böyük əksəriyyəti savadsız idi, milli dildə mətbuat yox səviyyəsində idi və cəmiyyətin maariflənməsi qarşısında ciddi maneələr mövcud idi. Həsən bəy Zərdabi xalqın gələcəyinin yalnız elm, təhsil və maarifçilikdən keçdiyini yaxşı anlayırdı. O, milli dildə qəzet nəşr etməklə xalqı məlumatlandırmağı, dünyada baş verən yenilikləri çatdırmağı, insanların düşüncə tərzini dəyişməyi və onları müasir inkişaf yoluna səsləməyi qarşısına məqsəd qoymuşdu. Böyük çətinliklərə, senzura maneələrinə və maddi problemlərə baxmayaraq, Zərdabi öz ideyasından geri çəkilmədi və 22 iyul 1875-ci ildə “Əkinçi” qəzetinin ilk nömrəsini nəşr etdirdi. Bu hadisə Azərbaycan milli mətbuatının başlanğıcı olmaqla yanaşı, ölkənin ictimai-siyasi və mədəni həyatında yeni bir dövrün əsasını qoydu.
“Əkinçi” adının seçilməsi də təsadüfi deyildi. Həsən bəy Zərdabi bu ad vasitəsilə xalqın əsas məşğuliyyətini nəzərə alır, kəndlilərə və zəhmətkeş insanlara yaxın olmağı, onların problemlərini işıqlandırmağı qarşısına məqsəd qoyurdu. Qəzetin səhifələrində kənd təsərrüfatı, təhsil, səhiyyə, elm, mədəniyyət, iqtisadiyyat və ictimai həyatla bağlı məqalələr dərc olunur, insanların gündəlik həyatında qarşılaşdıqları problemlərin həlli yolları göstərilirdi. Eyni zamanda xalqın maariflənməsi, qızların təhsilə cəlb olunması, gigiyena qaydaları, kənd təsərrüfatında müasir üsulların tətbiqi kimi məsələlər də daim diqqət mərkəzində saxlanılırdı.
“Əkinçi”nin ən böyük xidmətlərindən biri Azərbaycan dilinin inkişafına verdiyi töhfə oldu. O dövrdə rəsmi dairələrdə və bir çox nəşrlərdə rus və fars dillərindən istifadə olunsa da, Həsən bəy Zərdabi qəzeti xalqın başa düşəcəyi sadə və anlaşıqlı Azərbaycan dilində nəşr edirdi. Bu, ana dilinin nüfuzunun artmasına, milli kimliyin möhkəmlənməsinə və gələcək Azərbaycan mətbuatının dil ənənələrinin formalaşmasına mühüm təsir göstərdi. Zərdabi hesab edirdi ki, xalq yalnız öz ana dilində yazılan mətbuat vasitəsilə maariflənə və cəmiyyətin fəal üzvünə çevrilə bilər.
“Əkinçi” qəzeti cəmi iki il – 1875–1877-ci illər ərzində fəaliyyət göstərsə də, bu müddətdə 56 nömrəsi işıq üzü gördü. Çar hökumətinin senzurası və siyasi təzyiqləri nəticəsində qəzetin nəşri dayandırıldı. Lakin onun fəaliyyəti Azərbaycan mətbuat tarixində silinməz iz buraxdı. “Əkinçi”nin açdığı yol sonrakı illərdə “Ziya”, “Ziyayi-Qafqaziyyə”, “Kəşkül”, “Kaspi”, “Şərqi-Rus”, “Molla Nəsrəddin”, “Füyuzat” kimi qəzet və jurnallar tərəfindən davam etdirildi. Bu nəşrlər milli mətbuatın inkişafına, ictimai fikrin formalaşmasına və milli azadlıq ideyalarının yayılmasına mühüm töhfələr verdilər.
Bu gün müstəqil Azərbaycanda milli mətbuatın inkişafı dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Kütləvi informasiya vasitələrinin maddi-texniki bazasının möhkəmləndirilməsi, jurnalistlərin sosial rifahının yaxşılaşdırılması, söz və məlumat azadlığının təmin olunması istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata keçirilir. Hər il 22 iyul tarixinin Milli Mətbuat Günü kimi qeyd olunması isə Həsən bəy Zərdabinin və “Əkinçi” qəzetinin Azərbaycan xalqı qarşısındakı tarixi xidmətlərinə verilən yüksək qiymətin ifadəsidir.
Aradan 150 ilə yaxın vaxt keçməsinə baxmayaraq, “Əkinçi”nin təbliğ etdiyi maarifçilik ideyaları bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Müasir Azərbaycan mediası yeni texnologiyalar və rəqəmsal imkanlarla inkişaf etsə də, onun əsas missiyası – cəmiyyətin düzgün məlumatlandırılması, milli maraqların qorunması, obyektiv informasiya təqdim olunması və maarifçilik ənənələrinin yaşadılması – məhz Həsən bəy Zərdabinin müəyyən etdiyi prinsiplərə söykənir.
“Əkinçi” qəzeti Azərbaycan milli mətbuatının ilk nümunəsi olmaqla yanaşı, xalqın milli oyanışının, azad fikir tarixinin və maarifçilik hərəkatının başlanğıc nöqtəsidir. Həsən bəy Zərdabinin böyük fədakarlıqla yaratdığı bu qəzet milli mətbuatımızın möhkəm təməlini qoymuş, Azərbaycan jurnalistikasının gələcək inkişaf yolunu müəyyənləşdirmişdir. Bu gün də “Əkinçi”nin irsi milli mətbuatımız üçün örnək olaraq qalır və gələcək nəsillərə azad sözün, obyektiv jurnalistikanın və vətənpərvərliyin əhəmiyyətini aşılayır.

Nicat Əsədli
YAP Ordubad rayon təşkilatının əməkdaşı