Sözün yazdığı tarix: Azərbaycan milli mətbuatının 151 illik yolu - ŞƏRH

Bəzən bir xalqın taleyi yüksək kürsülərdə deyil, sakit redaksiyalarda yazılır. Çünki silahın qoruya bilmədiyi həqiqəti söz qoruyur, zamanın unutdurmağa çalışdığı həqiqətləri isə məhz mətbuat yaşadır. Hər böyük dəyişiklik əvvəlcə bir fikir kimi doğulur, sonra sözə çevrilir, nəhayət isə cəmiyyətin yaddaşında tarixə dönür.

Tarix sübut edib ki, həqiqətə söykənən söz heç vaxt öz dəyərini itirmir. Məhz buna görə mətbuat hər dövrdə cəmiyyətin vicdanı, xalqın səsi və milli düşüncənin inkişafına istiqamət verən ən mühüm ictimai institutlardan biri olub. O, təkcə hadisələri qeydə alan deyil, həm də insanları düşündürən, maarifləndirən, milli həmrəyliyi möhkəmləndirən və dövlətçilik dəyərlərini gələcək nəsillərə ötürən böyük bir missiyanı daşıyır.
Azərbaycan milli mətbuatının bir əsri yarımı ötən şərəfli yolu sözün gücü ilə milli şüurun formalaşmasının, xalqın maariflənməsinin, milli özünüdərkin möhkəmlənməsinin, dövlətçilik ənənələrinin inkişafının və ictimai həmrəyliyin güclənməsinin parlaq salnaməsidir. Bu tarixi yol Azərbaycan mətbuatının yalnız informasiya yayan bir institut deyil, həm də cəmiyyətin inkişafına istiqamət verən mühüm ictimai qüvvə olduğunu sübut edib.
Bu gün Milli Mətbuat Gününü qeyd edərkən, təkcə bir peşənin bayramını deyil, həm də həqiqətə sədaqətin, maarifçiliyin, milli təfəkkürün və dövlətçilik dəyərlərinin təcəssümü olan 151 illik zəngin mətbuat irsimizi dərin ehtiramla yad edirik.
151 il əvvəl Həsən bəy Zərdabi millətin cəhalət qaranlığında boğulduğu bir dövrdə xalqa əl uzatmaq, onun yolunu elm və maarif işığı ilə nurlandırmaq, doğru istiqamət göstərmək məqsədilə “Əkinçi” qəzetini nəşr etdirdi. 1875-ci il iyulun 22-də işıq üzü görən bu qəzet Azərbaycan milli mətbuatının təməl daşına çevrildi.
Həmin gün təkcə bir qəzet nəşr olunmadı. Xalqın düşüncə tarixində yeni bir səhifə açıldı, ictimai fikir yeni mərhələyə qədəm qoydu və milli oyanışın yolunu açan böyük bir tarixi proses başlandı.
“Əkinçi” öz dövrünün hüdudlarını aşaraq cəmiyyəti düşünməyə sövq edən, insanlarda sual vermək cəsarəti yaradan, milli özünüdərk hissini gücləndirən bir maarifçilik tribunası idi. Onun səhifələrində dərc olunan hər yazı cəmiyyətə ünvanlanan düşüncə çağırışı idi.
Həsən bəy Zərdabinin yandırdığı maarif çırağı sonrakı dövrlərdə də sönmədi. Əksinə, zaman keçdikcə daha da gur işıq saçaraq Azərbaycan mətbuatının inkişafına, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına və tərəqqi ideyalarının cəmiyyətdə möhkəmlənməsinə xidmət etdi. “Əkinçi” təkcə ilk Azərbaycan qəzeti olmaqla kifayətlənmədi, həm də milli intibahın, maarifçilik hərəkatının və azad fikrin rəmzi kimi tarixə həkk olundu.
“Əkinçi”nin səhifələrində kənd təsərrüfatından elmə, təhsildən səhiyyəyə, ana dilindən milli-mənəvi dəyərlərə qədər cəmiyyət üçün həyati əhəmiyyət daşıyan mövzular işıqlandırılırdı. Qəzetin ərsəyə gəlməsində və maarifçilik ideyalarının geniş yayılmasında Mirzə Fətəli Axundzadə, Seyid Əzim Şirvani, Nəcəf bəy Vəzirov, Əsgər ağa Gorani və dövrün digər görkəmli ziyalıları, maarifpərvər şəxsləri də öz mənəvi dəstəkləri, yazıları və ideyaları ilə mühüm rol oynadılar. Həsən bəy Zərdabi xalqın anlayacağı sadə və aydın dildə yazmağa xüsusi önəm verir, mətbuatı xalqın maariflənməsinin və milli oyanışının ən güclü vasitəsi hesab edirdi. Qəzet insanları elmə yiyələnməyə, cəmiyyətin problemlərinə biganə qalmamağa, milli kimliyini və ana dilini qorumağa səsləyirdi. Onun hər bir nömrəsi cəmiyyətə ünvanlanmış bir maarifçilik çağırışı, hər bir yazısı isə milli düşüncənin formalaşmasına xidmət edən dəyərli töhfə idi.
Lakin bu müqəddəs missiyanı həyata keçirmək heç də asan olmadı. Həqiqəti yazmağın bədəli hər dövrdə ağır olub. “Əkinçi” də bu taleyi yaşadı. Çar Rusiyasının sərt senzurası, maddi çətinliklər və maarifçi ideyaların hakim dairələri narahat etməsi “Əkinçi”nin fəaliyyətini ciddi şəkildə məhdudlaşdırırdı. Buna baxmayaraq, qəzet 1875–1877-ci illər ərzində 56 nömrə nəşr olunaraq Azərbaycan milli jurnalistikasının möhkəm təməlini qoydu. 1877-ci ildə Rusiya–Osmanlı müharibəsi dövründə sərtləşdirilən senzura siyasəti nəticəsində qəzetin nəşri dayandırıldı. Bağlanan yalnız “Əkinçi” idi. Həsən bəy Zərdabinin qələmindən doğan maarifçilik ideyalarını və azad fikir ruhunu susdurmaq mümkün olmadı.
“Əkinçi”nin bağlanmasından sonra Həsən bəy Zərdabinin səpdiyi maarifçilik toxumu yeni mətbuat orqanlarında cücərdi. “Ziya”, “Ziyayi-Qafqaziyyə”, “Kəşkül”, “Kaspi”, “Şərqi-Rus”, “Molla Nəsrəddin”, “Füyuzat”, “Açıq Söz” və digər qəzet və jurnallar milli mətbuat ənənələrini davam etdirərək cəmiyyətin maariflənməsində, milli şüurun formalaşmasında, ana dilinin inkişafında və dövlətçilik ideyalarının təbliğində mühüm rol oynadılar. Beləliklə, “Əkinçi” ilə başlayan yol bütöv bir milli mətbuat məktəbinə çevrildi.
Müstəqilliyimizi bərpa etdikdən sonra Azərbaycan üçün torpaqların müdafiəsi qədər informasiya məkanının qorunması, söz azadlığının təmin edilməsi və milli mətbuatın sağlam əsaslar üzərində yenidən qurulması da həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Məhz bu dövr Azərbaycan milli mətbuatının inkişaf tarixində yeni bir səhifənin başlanğıcı oldu və bu səhifə ümummilli lider Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır.
1993-cü ildə xalqın təkidli tələbi ilə siyasi hakimiyyətə qayıdan Ulu Öndər təkcə dövlət idarəçiliyini deyil, informasiya məkanını da xaosdan çıxardı. O, azad mətbuatı demokratik cəmiyyətin ayrılmaz dayaqlarından biri kimi qiymətləndirərək söz və fikir azadlığının təmin olunmasını dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevirdi.
Bu siyasi iradənin ən mühüm təzahürü 1998-ci ildə dövlət senzurasının ləğv edilməsi oldu. Bununla Azərbaycan mətbuatının üzərində illərlə kölgə salan inzibati məhdudiyyətlər aradan qaldırıldı, jurnalistikanın sərbəst inkişafı üçün yeni imkanlar açıldı və milli medianın müasir inkişaf mərhələsinin əsası qoyuldu. Sonrakı illərdə qəbul olunan qanunlar, yaradılan hüquqi mexanizmlər və mediaya göstərilən dövlət dəstəyi bu inkişafın davamlı xarakter almasına mühüm töhfə verdi.
Zaman dəyişdi, qəzet səhifələri rəqəmsal medianın imkanları ilə tamamlandı, informasiya isə saniyələr içində sərhədləri aşmağa başladı. Lakin dəyişməyən bir həqiqət var: güclü dövlət güclü informasiya siyasəti olmadan öz sözünü dünyaya çatdıra bilməz.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan mediası məhz bu yeni dövrün çağırışlarına uyğun inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Rəqəmsallaşma, media islahatları, informasiya təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi, milli maraqların qlobal informasiya məkanında qətiyyətlə müdafiəsi və peşəkar jurnalistikanın təşviqi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi.
Milli mətbuat bu gün təkcə çap səhifələrində deyil, rəqəmsal informasiya məkanında da öz sözünü qətiyyətlə deyir. Ənənəvi qəzetlər fəaliyyətlərini onlayn platformalarda uğurla davam etdirir, “Yeni Azərbaycan”, “Səs” və digər elektron nəşrlər operativ informasiya, multimedia imkanları və interaktiv məzmun vasitəsilə daha geniş auditoriyaya çatırlar. Beləliklə, 151 il əvvəl “Əkinçi” ilə başlanan yol müasir texnologiyalarla vəhdət təşkil edərək bu gün də həqiqətin, milli düşüncənin və dövlətçilik dəyərlərinin etibarlı carçısı kimi öz şərəfli missiyasını uğurla davam etdirir.
Azərbaycan mediası Qarabağ uğrunda mübarizədə təkcə hadisələri izləyən deyil, Zəfərə aparan informasiya cəbhəsinin döyüşçülərindən biri oldu. Çünki müharibələr yalnız səngərlərdə deyil, həm də xəbərlərdə, görüntülərdə və həqiqətin uğrunda aparılan informasiya savaşında qazanılır.
Birinci Qarabağ müharibəsinin acı həqiqətlərindən 44 günlük Vətən müharibəsinin tarixi Zəfərinədək Azərbaycan mətbuatı xalqın səsini, dövlətin mövqeyini və milli həqiqətləri dünyaya çatdırmaq missiyasını şərəflə yerinə yetirdi. Düşmənin yalan və təxribat üzərində qurulan təbliğatına qarşı operativlik, peşəkarlıq və obyektivliklə cavab verən media nümayəndələri informasiya cəbhəsində Azərbaycanın etibarlı sipərinə çevrildilər.
Vətən müharibəsi günlərində Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin dünyanın aparıcı media qurumlarına verdiyi çoxsaylı müsahibələr informasiya savaşının dönüş nöqtələrindən oldu. Milli media bu tarixi çıxışları geniş auditoriyaya çatdırmaqla yanaşı, cəbhədən yayımlanan xəbərlər, reportajlar və faktlarla Ermənistanın törətdiyi müharibə cinayətlərini dünya ictimaiyyətinin diqqətinə çatdırdı. Beləcə, döyüş meydanında qazanılan qələbə informasiya meydanında da möhkəmləndirildi.
Zəfərlə silahların səsi kəsildi, lakin həqiqətin səsi susmadı. Bu gün Azərbaycan mediası azad Qarabağda aparılan bərpa və quruculuq işlərini, Böyük Qayıdış proqramını, regionda yaranan yeni reallıqları və ölkəmizin milli maraqlarını qlobal informasiya məkanına daşımaqla 151 il əvvəl “Əkinçi”nin yandırdığı söz çırağını eyni məsuliyyət və qürurla yaşatmağa davam edir.
151 il əvvəl “Əkinçi” ilə başlanan bu yol bu gün də inamla davam edir. Dövr dəyişir, texnologiyalar yenilənir, informasiya mühiti sürətlə inkişaf edir. Ancaq dəyişməyən bir həqiqət var: həqiqətə söykənən söz zamanın sınağından həmişə üzüağ çıxır və yaşayır. Azərbaycan milli mətbuatı da bu gün dünənin irsinə söykənərək gələcəyin tarixini yazmağa davam edir.
Qələmin həmişə həqiqətin, sözün isə Azərbaycanın tərəfində olması arzusu ilə Milli Mətbuat Günümüz mübarək!

Ceyhun Ağazadə
YAP Biləsuvar rayon təşkilatının gənc fəalı