Azərbaycan dilinin strateji inkişaf yolu - ŞƏRH

Dil hər bir xalqın tarixi yaddaşı, milli kimliyi, mədəni irsi və dövlətçilik ənənələrinin əsas dayaqlarından biridir. Minilliklər boyu formalaşan dillər xalqların keçdiyi tarixi yolun, düşüncə tərzinin, mənəvi dəyərlərinin və mədəni inkişafının canlı daşıyıcısı kimi çıxış edir. Azərbaycan dili də zəngin tarixi inkişaf yolu keçərək bugünkü mərhələyə gəlib çatmış, xalqımızın milli varlığını qoruyan ən mühüm mənəvi sərvətlərdən birinə çevrilmişdir. Müstəqillik dövründə Azərbaycan dilinin inkişafı dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri kimi müəyyən edilmiş, bu istiqamətdə mühüm hüquqi və institusional addımlar atılmışdır. 2001-ci il 9 avqust tarixində ümummilli lider Heydər Əliyevin imzaladığı Fərmanla hər il avqustun 1-i "Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili Günü" elan olundu. Bu qərar latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına tam keçidin başa çatdırılması ilə yanaşı, ana dilinin qorunması və inkişafına verilən yüksək dövlət qiymətinin ifadəsinə çevrildi. Əlifba sadəcə yazı sistemi deyil. O, milli yaddaşın, elmi irsin, ədəbi ənənələrin və informasiya təhlükəsizliyinin mühüm komponentidir. Azərbaycanın müxtəlif tarixi dövrlərdə ərəb, latın və kiril qrafikalarından istifadə etməsi siyasi proseslərin milli-mədəni həyata təsirini göstərən mühüm faktorlardan biri olmuşdur. XX əsrin sonlarında latın qrafikasına qayıdış isə milli özünüdərkin gücləndirilməsi, türk dünyası ilə inteqrasiyanın genişlənməsi və müasir informasiya cəmiyyətinə uyğunlaşma baxımından strateji qərar idi. Azərbaycan dili dövlət müstəqilliyinin əsas atributlarından biri kimi Konstitusiyada öz hüquqi statusunu qazanmışdır. Dövlət dili statusu sadəcə hüquqi norma deyil, eyni zamanda cəmiyyətin bütün sahələrində ana dilinin tətbiqini, inkişafını və gələcək nəsillərə ötürülməsini təmin edən fundamental prinsipi ifadə edir. Təhsil, elm, dövlət idarəçiliyi, məhkəmə sistemi, media və informasiya məkanında Azərbaycan dilinin mövqeyinin möhkəmləndirilməsi ölkənin milli təhlükəsizliyi və ideoloji bütövlüyü baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qloballaşmanın sürətləndiyi XXI əsrdə dillər yeni çağırışlarla üz-üzədir. Rəqəmsal texnologiyalar, sosial media platformaları, süni intellekt sistemləri və beynəlxalq informasiya axınları milli dillərin istifadəsinə həm yeni imkanlar, həm də müəyyən risklər yaradır. Xarici dillərin təsirinin artması, sosial şəbəkələrdə dil normalarının pozulması, müxtəlif platformalarda qarışıq ifadə formalarının yayılması dil mədəniyyətinin qorunmasını daha aktual məsələyə çevirir. Bu şəraitdə ana dilinin inkişafı qadağalarla deyil, keyfiyyətli təhsil, müasir terminologiyanın formalaşdırılması, rəqəmsal resursların genişləndirilməsi və cəmiyyətin dil məsuliyyətinin artırılması ilə təmin edilə bilər. Müasir dünya təcrübəsi göstərir ki, inkişaf etmiş dövlətlər milli dillərinin qorunmasını strateji prioritet hesab edirlər. Fransada dövlət dili qanunvericilik səviyyəsində ciddi şəkildə müdafiə olunur, rəsmi sənədlərdə və ictimai həyatın müxtəlif sahələrində fransız dilinin istifadəsi hüquqi mexanizmlərlə tənzimlənir. İslandiya yeni texnologiyaların inkişafına paralel olaraq milli dil üçün müasir terminoloji bazanı davamlı şəkildə yeniləyir. Cənubi Koreya və Yaponiya elm və texnologiya sahəsində əldə etdikləri nailiyyətləri öz milli dillərində təqdim etməklə dilin elmi potensialını daha da gücləndirirlər. Türkiyədə Türk Dil Qurumu dilin zənginləşdirilməsi və terminologiyanın inkişafı istiqamətində sistemli fəaliyyət göstərir. Bu təcrübələr göstərir ki, dilin yaşaması onun gündəlik ünsiyyət vasitəsi olmaqla yanaşı, elm, innovasiya və rəqəmsal texnologiyalarda istifadə imkanlarından da birbaşa asılıdır. Azərbaycan da bu istiqamətdə mühüm addımlar atır. Son illərdə elektron lüğətlərin hazırlanması, milli korpusların yaradılması, rəqəmsal təhsil platformalarının inkişafı, dövlət qurumlarında elektron xidmətlərin Azərbaycan dilində təqdim olunması, media və nəşriyyat sahəsində dil normalarının təkmilləşdirilməsi ana dilinin müasir dövrün tələblərinə uyğun inkişafına xidmət edir. Süni intellekt texnologiyalarının geniş yayıldığı indiki mərhələdə Azərbaycan dilinin böyük dil modellərində, avtomatik tərcümə sistemlərində, nitqin tanınması proqramlarında və rəqəmsal platformalarda yüksək səviyyədə təmsil olunması strateji əhəmiyyət kəsb edir. Dilin inkişafı cəmiyyətin bütün təbəqələrinin ortaq məsuliyyətidir. Bu proses dövlət qurumlarının fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır. Alimlər, müəllimlər, jurnalistlər, yazıçılar, media nümayəndələri, informasiya texnologiyaları mütəxəssisləri və sosial şəbəkə istifadəçiləri də dil mədəniyyətinin formalaşmasına birbaşa təsir göstərirlər. Xüsusilə jurnalistikanın üzərinə böyük məsuliyyət düşür. Kütləvi informasiya vasitələri cəmiyyətdə düzgün nitq mədəniyyətinin formalaşdırılmasına, ədəbi dil normalarının qorunmasına və yeni nəsildə ana dilinə hörmət hissinin gücləndirilməsinə mühüm töhfə verə bilər.

Azərbaycan dili zəngin klassik ədəbi irsə malik olmaqla yanaşı, müasir elmi və texnoloji terminologiyanı qəbul etmək, yeni anlayışları ifadə etmək imkanına sahib çevik dildir. Onun inkişafı üçün əsas vəzifə yeni sözlər yaratmaqdan daha çox mövcud dil potensialından səmərəli istifadə etmək, elmi terminologiyanı sistemləşdirmək və dilin müasir kommunikasiya vasitələrində istifadəsini genişləndirməkdir. Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun bərpası prosesində də Azərbaycan dili milli həmrəyliyin əsas simvollarından biri kimi çıxış edir. Yenidən qurulan yaşayış məntəqələrində, məktəblərdə, kitabxanalarda, mədəniyyət müəssisələrində ana dilinin inkişafı milli-mənəvi dəyərlərin bərpasının ayrılmaz hissəsidir. Bu proses tarixi yaddaşın qorunmasına və gələcək nəsillərin milli kimlik ruhunda formalaşmasına mühüm töhfə verir. Bu gün Azərbaycan dili həm milli sərvət, həm də müstəqil dövlətimizin ideoloji dayaqlarından biridir. Dilin qorunması keçmişə hörmətlə yanaşmaqla yanaşı, gələcəyə məsuliyyətli münasibətin də göstəricisidir. İnformasiya müharibələrinin, rəqəmsal transformasiyanın və qlobal kommunikasiya proseslərinin sürətləndiyi dövrdə ana dilinin zənginliyini qorumaq, onun elmi və texnoloji imkanlarını genişləndirmək, beynəlxalq informasiya məkanında mövqeyini gücləndirmək strateji vəzifələr sırasındadır. 1 Avqust – Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili Günü hər bir vətəndaşa mühüm bir həqiqəti xatırladır: milli dil dövlətin sərhədləri qədər əhəmiyyətli mənəvi sərhəddir. Bu sərhədin qorunması milli kimliyin, dövlətçilik ənənələrinin, mədəni irsin və gələcək inkişafın etibarlı təminatıdır. Azərbaycan dilinə hörmət göstərmək, onu zənginləşdirmək və gələcək nəsillərə saf şəkildə ötürmək hər birimizin vətəndaşlıq borcu və milli məsuliyyətidir.

Fərid Mustafayev

YAP Yasamal rayon təşkilatının fəalı