Türk dünyasının yüksəlişi və Azərbaycanın strateji rolu - ŞƏRH

Prezident cənab İlham Əliyevin Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə verdiyi son müsahibə ilk baxışda Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinə həsr olunmuş diplomatik söhbət təsiri bağışlasa da, əslində daha geniş siyasi mənzərəni ortaya qoyur. Müsahibənin əsas mesajı aydındır: Azərbaycan artıq yalnız Cənubi Qafqazın aparıcı dövləti kimi deyil, Mərkəzi Asiya ilə Avropanı birləşdirən, Türk dünyasının inteqrasiyasında fəal rol oynayan və yeni Avrasiya geosiyasi düzəninin formalaşmasına təsir göstərən dövlət kimi çıxış edir.

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin son illərdə sürətlə inkişaf etməsi təsadüfi deyil. İki ölkə arasında strateji tərəfdaşlıq artıq müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib. Bu münasibətlərin arxasında Prezident İlham Əliyev və Prezident Şavkat Mirziyoyev arasında formalaşmış yüksək siyasi etimadla yanaşı, möhkəm hüquqi və institusional baza dayanır. Ali Dövlətlərarası Şuranın fəaliyyəti də bu əlaqələrin şəxsi münasibətlərdən daha böyük, dövlətlərin uzunmüddətli maraqlarına əsaslanan sistemli tərəfdaşlığa çevrildiyini göstərir.

Müsahibənin ən mühüm siyasi mesajlarından biri Azərbaycanın Mərkəzi Asiyada artan roludur. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşlərinə tamhüquqlu iştirakçı kimi qoşulması “C5” formatının “C6”ya çevrilməsi deməkdir. Bu, sadəcə format dəyişikliyi deyil. Azərbaycanın regional proseslərdə çəkisinin artmasının, Bakının artıq Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlıq edən tərəf deyil, regional dialoqun iştirakçısı olmasının göstəricisidir.

Əslində Prezident İlham Əliyevin siyasətinin mühüm nəticələrindən biri Azərbaycanın coğrafi mövqeyini siyasi və iqtisadi üstünlüyə çevirməsidir. Xəzər Azərbaycanı Mərkəzi Asiyadan ayıran dəniz deyil, bu iki məkanı birləşdirən strateji körpüdür. Orta Dəhliz, Bakı–Tbilisi–Qars, Ələt limanı və yeni nəqliyyat layihələri Azərbaycanın bu körpüdəki rolunu daha da gücləndirir.

Prezidentin Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolunun Orta Dəhliz və TRIPP ilə əlaqələndirilməsinə diqqət çəkməsi də məhz bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Azərbaycan burada sadəcə tranzit ölkə deyil. Müxtəlif istiqamətlərdən gələn nəqliyyat xətlərini birləşdirən strateji mərkəzə çevrilir. Bu isə Azərbaycanın gələcəkdə Avrasiyanın ticarət xəritəsində rolunu daha da artıracaq mühüm üstünlükdür.

Eyni məntiq enerji siyasətində də özünü göstərir. Azərbaycan artıq yalnız ənənəvi enerji resurslarının ixracatçısı kimi deyil, yaşıl enerjinin regional və beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında mühüm həlqə kimi mövqelənir. Azərbaycan, Özbəkistan və Qazaxıstan arasında yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlıq Mərkəzi Asiyanın enerji potensialını Xəzər üzərindən Avropaya bağlamaq üçün yeni imkanlar yaradır.

Müsahibədə Türk Dövlətləri Təşkilatına dair fikirlər isə Azərbaycanın daha böyük strateji baxışını ortaya qoyur. Ölkə başçısı İlham Əliyevin TDT-nin siyasi, iqtisadi və hərbi gücünün artırılmasını vacib hesab etməsi göstərir ki, Azərbaycan Türk dünyasının yalnız mədəni birlik deyil, böyük siyasi və iqtisadi potensiala malik geosiyasi məkan kimi inkişafında maraqlıdır.

Bu baxımdan Azərbaycan–Özbəkistan müttəfiqliyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Özbəkistan Mərkəzi Asiyanın ən mühüm dövlətlərindən biridir, Azərbaycan isə həmin regionu Qafqaz, Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən əsas həlqədir. Bakı ilə Daşkəndin yaxınlaşması beləliklə, iki ölkənin münasibətlərindən daha böyük nəticə yaradır — Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında yeni siyasi və iqtisadi bağlantı formalaşdırır.

Müsahibədə iqtisadi əməkdaşlığın xüsusi vurğulanması da təsadüfi deyil. Ticarət dövriyyəsinin artması, Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Şirkətinin fəaliyyəti, sənaye kooperasiyası, enerji, nəqliyyat və kənd təsərrüfatında birgə layihələr siyasi müttəfiqliyin real iqtisadi məzmun qazandığını göstərir. Güclü siyasi münasibətlər iqtisadi maraqlarla möhkəmləndikcə onların davamlılığı da artır.

Qarabağın bərpasında Özbəkistanın iştirakı isə münasibətlərin mənəvi-siyasi tərəfini tamamlayır. Füzulidə Özbəkistan tərəfindən məktəbin inşa edilməsi kimi layihələr iki ölkə arasında həmrəyliyin konkret əmələ çevrildiyini göstərir. Azərbaycan üçün bu, dostluğun və müttəfiqliyin real ifadəsidir.

Bütün bunlar bir həqiqəti ortaya qoyur: Azərbaycanın xarici siyasətində Mərkəzi Asiya istiqaməti artıq əlavə diplomatik xətt deyil, ölkənin böyük geosiyasi strategiyasının mühüm hissəsidir. Prezident İlham Əliyevin siyasəti nəticəsində Azərbaycan öz coğrafiyasını üstünlüyə, bu üstünlüyü isə regional təsir imkanına çevirir.

Cənab İlham Əliyevin Özbəkistan müsahibəsinin əsas siyasi mesajı da məhz budur: Azərbaycan dəyişən dünya nizamında proseslərin arxasınca gedən deyil, proseslərin formalaşmasında iştirak edən dövlətdir. Güclü müttəfiqlər, Orta Dəhliz, enerji layihələri, Türk dünyası ilə inteqrasiya və Mərkəzi Asiya ilə dərinləşən əlaqələr Azərbaycanın qarşıdakı mərhələdə regional çəkisini daha da artıracaq.

Bakı–Daşkənd münasibətlərinin bugünkü səviyyəsi isə bu strategiyanın ən uğurlu nümunələrindən biridir. Azərbaycan və Özbəkistan dövlətləri arasında formalaşan müttəfiqlik yalnız iki qardaş dövlətin münasibətlərini deyil, bütövlükdə Xəzərdən keçən yeni geosiyasi xəttin gələcəyini müəyyənləşdirən mühüm amillərdən birinə çevrilir.

Leyla Hüseynova

YAP Yasamal rayonu AMEA A.A.Bakıxanov adına

Tarix və Etnologiya İnstitutunun ərazi partiya təşkilatının sədr müavini