Cəbrayıl – 27 İllik Həsrətdən Zəfərə - ŞƏRH

Bəzi şəhərlərin tarixini yalnız onların salındığı tarixlə, ərazisinin ölçüsü və əhalisinin sayı ilə izah etmək mümkün deyil. Elə şəhərlər var ki, onların taleyi bütöv bir xalqın yaddaşına çevrilir. Cəbrayıl da belə şəhərlərdən biridir. Onun adı çəkiləndə yalnız coğrafi məkan deyil, əsrlərin izləri, doğma yurda bağlılıq, ayrılıq illəri, mübarizə və yenidənqurma anlayışları bir-birini tamamlayır.

Cəbrayılın bugünkü simasını anlamaq üçün onun tarixinin dərinliyinə nəzər salmaq lazımdır. Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin məlumatına görə, Cəbrayıl yaşayış məntəqəsi kimi VIII əsrə gedib çıxır. 1930-cu ildə Cəbrayıl rayonu inzibati mərkəz kimi yaradılıb və şəhərin müasir formalaşma mərhələsi də həmin dövrə təsadüf edir. Şəhərin ilk Baş planı isə 1984-cü ildə hazırlanıb. Həmin vaxt Cəbrayılın ərazisi 258 hektar, əhalisi təxminən 5200 nəfər idi.
Lakin Cəbrayılı yalnız XX əsrdə formalaşmış bir şəhər kimi təqdim etmək onun çoxqatlı tarixini tam ifadə etməz. Rayonun ərazisində müxtəlif dövrlərə aid arxeoloji və memarlıq abidələrinin mövcudluğu bu torpaqlarda qədim yaşayış mədəniyyətinin izlərini günümüzə çatdırır.
Cəbrayılın tarixi əhəmiyyətini artıran əsas amillərdən biri onun coğrafi mövqeyidir. Rayon ərazisi əsrlər boyu müxtəlif yaşayış məntəqələrini və yolları birləşdirən mühüm məkanlardan biri olub. Bu coğrafiyanın ən diqqətçəkən tarixi nümunələrindən biri isə Xudafərin körpüləridir.
Araz çayı üzərində yerləşən Xudafərin körpüləri yalnız mühəndislik baxımından maraqlı tikililər deyil. Onlar Azərbaycanın orta əsrlər tarixinin, ticarət və gediş-gəliş yollarının canlı şahidləridir.
Cəbrayılın müasir tarixində ən ağrılı səhifələrdən biri 1993-cü ilin avqustunda başlayan işğal dövrüdür. 23 avqust 1993-cü ildə rayon Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. Bununla minlərlə insan doğma şəhər və kəndlərini tərk etməyə məcbur oldu. Prezidentin rəsmi materiallarında həmin dövrdə yaşayış məntəqələrinin və tarixi-mədəni irsin dağıdıldığı, əhalinin doğma torpaqlarından didərgin salındığı qeyd olunur.
İşğal illəri Cəbrayıl üçün yalnız torpaq itkisi demək deyildi. Bu, insanların evlərindən, küçələrindən, məktəblərindən, uşaqlıq xatirələrindən uzaq düşməsi idi. Şəhər xəritədə mövcudluğunu saxlayırdı, amma onun küçələrində doğma sakinlərin səsi eşidilmirdi.
Doğma yurddan uzaqda yaşayan cəbrayıllılar isə şəhəri yaddaşlarında yaşatdılar. Nəsildən-nəslə ötürülən xatirələr, ailə albomlarında qorunan şəkillər, uşaqlara danışılan doğma kənd və şəhər hekayələri Cəbrayılın adını fiziki sərhədlərdən kənarda yaşatdı. Bu mənada Cəbrayılın taleyi həm də yaddaşın gücünü göstərir: şəhər dağıdıla bilər, evlər uçurula bilər, küçələrin görünüşü dəyişə bilər, lakin insanın doğulduğu torpağa bağlılığını silmək mümkün deyil.
2020-ci ilin payızında Cəbrayılın tarixində yeni mərhələ başladı. Sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi zamanı rayonun Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndləri ilk gün azad edildi. Ardınca digər yaşayış məntəqələrinin azad olunması istiqamətində hərbi əməliyyatlar davam etdi. Oktyabrın 3-də Cəbrayıl rayonunun bir sıra kəndləri azad edildi və növbəti gün şəhərin azad olunması xəbəri Azərbaycan ictimaiyyətinə çatdırıldı.
4 oktyabr 2020-ci ildə Cəbrayıl şəhəri Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keçdi. Həmin gün Azərbaycan Prezidentinin xalqa müraciətində Cəbrayıl şəhərinin və rayonun bir sıra kəndlərinin azad edildiyi elan edildi. Bu tarix Cəbrayılın müasir yaddaşında xüsusi yer tutur. Çünki İkinci Qarabağ müharibəsində azad edilən ilk şəhər Cəbrayıl oldu. Bu fakt sonrakı hərbi hadisələrin gedişində də mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilib. Cəbrayılın azad edilməsi ilə uzun illər davam edən ayrılıq başa çatdı. Lakin bundan sonra daha çətin və uzunmüddətli bir proses – şəhərin yenidən qurulması qarşıda dayanırdı.
Azadlıqdan sonra Cəbrayılın qarşısında duran əsas məsələ sadəcə dağıdılmış binaların yerində yenilərinin tikilməsi deyildi. Qarşıda yeni şəhərin qurulması, yaşayış mühitinin yaradılması, sosial infrastrukturun formalaşdırılması, iqtisadi fəaliyyətin bərpası və insanların doğma yerlərinə qayıdışının təmin edilməsi kimi böyük vəzifələr dayanırdı.
2023-cü ildə Cəbrayıl şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş plan təsdiqləndi. Bu sənəd şəhərin gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirən əsas şəhərsalma sənədidir. Yeni Baş plan əvvəlki şəhərin izlərini nəzərə almaqla müasir şəhərsalma prinsiplərinə əsaslanır. Planlaşdırmada yaşayış üçün 143 hektar ərazi ayrılıb. 2040-cı ilin sonuna qədər şəhərdə 15 min sakinin yaşaması nəzərdə tutulur. Baş plan üzrə əhalinin əsas hissəsinin az və orta mərtəbəli çoxmənzilli binalarda, müəyyən hissəsinin isə fərdi evlərdə məskunlaşması planlaşdırılıb. Bu rəqəmlərin arxasında sadəcə şəhərsalma göstəricisi dayanmır. Burada illərlə doğma şəhərinə qayıtmaq arzusu ilə yaşayan insanların gələcəyi dayanır.
Qeyd edək ki, 2024-cü il sentyabrın 26-dan etibarən Cəbrayıla keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı başladı. Bu tarix şəhərin tarixində yeni bir mərhələnin başlanğıcı oldu: uzun illər sonra Cəbrayılın küçələri yenidən öz sakinlərinin ayaq səslərini eşitməyə başladı.
Bu hadisənin mahiyyətini yalnız “məskunlaşma” sözü ilə ifadə etmək çətindir. Çünki qayıdan hər ailə özü ilə bir tarix gətirir. Birinin yaddaşında uşaqlıq küçəsi, digərinin xatirəsində ata evi, başqasının düşüncəsində məktəb həyəti var. Yeni tikilən binalar həmin xatirələrin üzərində yeni həyat qurmaq üçün məkan yaradır. Yeni şəhərin yaradılmasında keçmişlə gələcəyin əlaqəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
4 oktyabr Cəbrayıl üçün yalnız bir təqvim günü deyil. Bu tarix şəhərin işğaldan azad edilməsini, yeni həyat mərhələsinin başlanmasını və qayıdış yolunun açılmasını ifadə edir. Cəbrayılın hekayəsi bununla bitmir. Əksinə, indi onun tarixində yeni bir fəsil yazılır. Bu fəslin əsas sözləri isə qayıdış, quruculuq, yaddaş, inkişaf və gələcəkdir. Bir vaxtlar insanlarını gözləyən Cəbrayıl bu gün insanlarını yenidən qəbul edən şəhərə çevrilir. Dağıntıların yerində yeni küçələr, susqunluğun yerində uşaqların səsi, boş ərazilərin yerində yaşayış məhəllələri yaranır. Və hər yeni bina, hər salınan yol, hər açılan məktəb, hər qayıdan ailə bu şəhərin uzun tarixində daha bir cümlə yazır. Cəbrayılın tarixi davam edir – bu dəfə onun səhifələrini qayıdan insanlar və qurulan yeni şəhər yazır.

Turanə Baxşəliyeva
Şahbuz Rayon Mərkəzləşdirmiş Kitabxana Sisteminin direktoru, Naxçıvan Regional Mədəniyyət İdarəsinin Şahbuz Rayon Sektoru ərazi partiya təşkilatının sədr müavini