Mərkəzi Asiya-5-dən Mərkəzi Asiya-6-ya: imkanlarının genişlənməsi

Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının Məşvərət görüşləri formatı nisbətən qısa müddət ərzində ehtiyatlı dialoqdan etimad, praqmatizm və suverenliyə hörmətə əsaslanan dayanıqlı regional platformaya qədər yol keçib. Bu format qarşılıqlı fəaliyyətin yeni formalarına çevik və açıq olmaq xüsusiyyətini qoruyub saxlayıb. Buna görə də Azərbaycanın məşvərət platformasına qoşulması situativ addım kimi deyil, formatın təkamülünün məntiqi davamı kimi görünür.

Mərkəzi Asiya və Azərbaycanın “beşlikdən” “altılığa” yolu

Bakının ənənəvi Mərkəzi Asiya “beşliyinə” inteqrasiyası spontan xarakter daşımayıb. Bu, tərəfdaşın ümumi məkana mərhələli şəkildə – fəxri qonaq statusundan Mərkəzi Asiya-6 makroregional nüvəsinin tamhüquqlu iştirakçısına qədər – daxil olduğu, dərindən hesablanmış diplomatiyanın klassik nümunəsidir.

Əvvəlcə Məşvərət görüşləri yalnız beş ölkənin daxili məsələlərinin həlli üçün yaradılmışdı. Buraya sərhədlərin delimitasiyası, gömrük maneələrinin aradan qaldırılması və su ehtiyatlarının bölüşdürülməsi kimi məsələlər daxil idi. Lakin son illərdə baş verən tektonik dəyişikliklər regionu ənənəvi marşrutlardan yan keçməklə dünya bazarlarına etibarlı çıxış yolları axtarmağa vadar etdi.

Bunun möhkəm təməli ikitərəfli səviyyədə qoyulurdu: yalnız son üç ildə Azərbaycanın Prezidenti İlham Əliyev Mərkəzi Asiya dövlətlərinə təxminən on beş səfər edib, onun Mərkəzi Asiyadakı həmkarları isə ümumilikdə Bakıya bundan bir yarım dəfə çox səfər ediblər.

İlham Əliyevin sammitlərə əvvəlcə fəxri qonaq qismində dəvət olunması Bakıya regionun daxili proseslərini ətraflı öyrənmək, siyasi dominantlıq ambisiyasının olmadığını və ümumi qaydalarla fəaliyyət göstərməyə hazır olduğunu nümayiş etdirmək imkanı verib.

Bu diplomatik xronologiyada dönüş nöqtəsi Daşkənddə keçirilən VII Məşvərət görüşü oldu. Burada dövlət liderləri Azərbaycanın formatın tamhüquqlu üzvü kimi rəsmi təsdiqlənməsi barədə tarixi qərar qəbul etdilər. İlk baxışdan başqa coğrafi regiondan olan ölkənin bu formata daxil edilməsi qeyri-adi görünə bilərdi. Lakin Mərkəzi Asiya dövlətlərinin liderləri açıq şəkildə bildirdilər ki, Xəzər dənizi artıq onları ayırmır, əksinə, vahid geoiqtisadi makroregionda birləşdirir.

İssık-Kulda keçirilən sonrakı qeyri-formal sammit İlham Əliyevin bərabərhüquqlu tərəfdaş kimi danışıqlarda iştirak etdiyi ilk işçi platforma oldu. Çolpon-Ata Bəyannaməsinin imzalanması isə Azərbaycanın bu strukturun beynəlxalq hüquqi çərçivəsindəki iştirakını yekun olaraq möhkəmləndirdi.

“Beşlik” Bakını daxili müqavimət olmadan qəbul etdi. Bunun əsas səbəbi qarşılıqlı faydaya əsaslanırdı: Azərbaycanın iştirakı olmadan Orta Dəhlizin tam inkişafı mümkün deyil. Xəzərin qərb sahilində Bakı Mərkəzi Asiya üçün mühüm nəqliyyat infrastrukturunun əsas hissələrinə, o cümlədən Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanına və Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu magistralına sahibdir. Bu infrastrukturlar Mərkəzi Asiya üçün Türkiyə və Avropaya ən qısa çıxış yolunu açır.

Bundan əlavə, Azərbaycan formata əhəmiyyətli investisiya portfeli ilə daxil olub. Özbəkistan, Qırğızıstan və Tacikistanla birgə investisiya fondları yaradan Bakı regionda sənaye müəssisələrinin və logistika qovşaqlarının tikintisini də birbaşa maliyyələşdirir.

Nəticədə satış bazarları uğrunda rəqabət əvəzinə ölkələr əməkdaşlıq yolunu seçiblər. Müzakirə olunan karbohidrogenlərin emalı layihələri və Xəzərin dibi ilə dərinlikli enerji kabelinin çəkilməsi üzrə planlar “altılığı” Avrasiya məkanında güclü və müstəqil enerji aktoruna çevirir.

Formatın siyasi-institusional məntiqi

Bu baxımdan prinsipial olaraq vurğulamaq lazımdır ki, söhbət Mərkəzi Asiyanın sırf coğrafi mənada genişləndirilməsindən, sərhədlərin yenidən nəzərdən keçirilməsindən və ya regional identikliyin zəiflədilməsindən getmir. Mərkəzi Asiya-6 formatı qarşılıqlı fəaliyyət perimetrinin funksional genişlənməsidir və Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz regionlarının obyektiv şəkildə artan qarşılıqlı bağlılığını əks etdirir.

Liderlərin görüşlərinin məşvərət xarakteri əvvəldən onların əsas üstünlüyü olub. Sərt transmilli öhdəliklərin olmaması, konsensusa və çevik iştiraka istiqamətlənmə iri bürokratik birliklərin modelinə uyğun institusional yüklənmə olmadan dayanıqlı dialoq qurmağa imkan verib. Azərbaycanın qoşulması bu məntiqi dəyişmir, əksinə, onun həyat qabiliyyətini təsdiqləyir.

Bu arxitekturanın formalaşmasında Türkmənistan xüsusi rol oynayıb. Türkmənistan könüllülük, bərabərlik və suveren maraqlara qarşılıqlı hörmətə əsaslanan dövlətlərarası dialoq modelini ardıcıl şəkildə müdafiə edib. Bu isə formatın genişlənməsini sakit və konstruktiv şəkildə qəbul etməyə imkan verib.

Coğrafi baxımdan Mərkəzi Asiyanın bir hissəsi olmayan Bakı funksional olaraq regionu tamamlayan, “xarici, amma xarici olmayan” tərəfdaş kimi çıxış edir. Onun iştirakı birgə layihələrin potensialının tam açılması üçün zəruri olan sahələrdə əlavə imkanlar yaradır.

Mərkəzi Asiya paytaxtlarının bu genişlənməyə konstruktiv reaksiyası göstərir ki, yeni format daxili qüvvələr balansına təhlükə yaratmır, əksinə, regionun beynəlxalq subyektliyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirir.

Qarşılıqlı bağlılıq iqtisadiyyatı və dəhliz məntiqi

Mərkəzi Asiya-6 formatının ən aydın praktiki nəticəsi nəqliyyat-logistika gündəliyinin keyfiyyətcə transformasiyasıdır. Yeni konfiqurasiyada Orta Dəhliz ayrı-ayrı milli hissələrin toplusu olmaqdan çıxaraq vahid geoiqtisadi məkanın elementi kimi formalaşmağa başlayır.

Azərbaycan bu zəncirin qərb həlqəsi rolunu obyektiv şəkildə yerinə yetirir və marşrutların Türkiyə və Avropa istiqamətləri ilə birləşməsini təmin edir. Bu kontekstdə Xəzərin şərqində yerləşən Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz məkanı arasında təbii Xəzər körpüsü rolunu oynayan Türkmənistan xüsusi strateji əhəmiyyət qazanır.

Xəzərdə liman infrastrukturunun inkişafı və dayanıqlı tranzit marşrutlarının formalaşmasında iştirak Türkmənistanın Mərkəzi Asiya-6-nın yeni logistika arxitekturasının əsas elementlərindən biri kimi rolunu gücləndirir. Bu məntiqə “Şimal–Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi də əlavə imkan verir. Türkmənistan və Azərbaycan ərazilərindən keçən bu marşrutun şərq və qərb qolları sıx koordinasiya şəraitində Mərkəzi Asiya ölkələri üçün Fars körfəzinə, daha sonra isə mürəkkəb Hörmüz boğazı vasitəsilə Hind okeanına çıxış imkanları yaradır.

Birbaşa dünya okeanına çıxışı olmayan region dövlətləri üçün bu, geoiqtisadi dayanıqlığı və xarici əlaqələrin şaxələndirilməsini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Ümid etmək qalır ki, gec-tez Hörmüz yüksək risk zonası olmaqdan çıxacaq.

Tranzitdən əlavə dəyərə və enerji qarşılıqlı tamamlanmasına

Mərkəzi Asiya-6 formatının əhəmiyyəti daşımaların həcminin artması ilə məhdudlaşmır. Prinsipial məsələ iqtisadi bağlılığın keyfiyyətidir. Yük axınlarının intensivləşməsi sənaye zonalarının və birgə istehsalların yaradılması üçün zəmin formalaşdırır. Bu isə ölkələrə yalnız tranzit ərazilər rolundan çıxaraq yüksək əlavə dəyərin yaradıldığı zəncirlərin tamhüquqlu iştirakçılarına çevrilməyə imkan verir.

İnteqrasiyanın enerji aspekti də ayrıca diqqətə layiqdir. Region ölkələri müxtəlif istiqamətlər üzrə ixtisaslaşıblar. Bəzi dövlətlər neft və qazla zəngindir, digərləri böyük hidroenerji potensialına malikdir, üçüncülər isə bərpa olunan enerji mənbələrini fəal şəkildə inkişaf etdirirlər. Genişləndirilmiş formatda bu fərqlər qarşılıqlı tamamlanma və koordinasiya üçün əsas yaradır.

Nəhəng təbii qaz ehtiyatlarına malik olan və ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsi prinsiplərini ardıcıl şəkildə təşviq edən Türkmənistan belə koordinasiya mexanizmlərində obyektiv olaraq maraqlıdır. Bunu Azərbaycanın iri enerji layihələrinin beynəlxalq bazarlara inteqrasiyası sahəsində böyük təcrübəsi ilə birləşdirdikdə, yeni enerji bağlılığı modellərinin, o cümlədən perspektivli “yaşıl” istiqamətlərin müzakirəsi üçün imkanlar yaranır.

Xarici investorlar üçün Mərkəzi Asiya-6 formatı siyasi koordinasiyanın güclü siqnalıdır. Bu, makroregionun uzunmüddətli planlaşdırma qabiliyyətini nümayiş etdirir. Ən böyük maraq isə nəqliyyat infrastrukturu, energetika və tranzitin rəqəmsallaşdırılması sahələrində cəmlənəcək.

Yeni format tənzimləyici risklərin avtomatik aradan qaldırılmasına gətirib çıxarmasa da, onların kollektiv müzakirəsi və azaldılması üçün işlək mexanizm yaradır. Buraya geosiyasət, iqlim, ekologiya və su diplomatiyası kimi həssas sahələr də daxildir.

Prinsipial olaraq vacibdir ki, Mərkəzi Asiya-6 formatı üçüncü ölkələrə qarşı yönəlməyib və Avrasiyada yeni bölücü xətlər yaratmır. Əksinə, çoxvektorluluğu gücləndirir, qarşılıqlı məqbul həllərin axtarışını stimullaşdırır və dayanıqlı inkişafı praktiki zərurətə çevirir.

Mərkəzi Asiya-6 formatı Mərkəzi Asiyanın regional düşüncənin daha yetkin modelinə keçidini əks etdirir. Bu modeldə formal strukturlardan daha çox bağlılığa, praqmatizmə və etimada üstünlük verilir. Bu, regional identiklikdən imtina deyil, imkanların genişləndirilməsi yolu ilə onun möhkəmləndirilməsidir.

Sürətlə dəyişən dünyada strateji təmkinlə fəal diplomatiyanı birləşdirmək bacarığı Mərkəzi Asiyanın əsas resursuna çevrilir. Bu, regionun düşüncə baxımından daha yetkin modelə keçidini təsdiqləyir və burada bağlılıqla praqmatizmə üstünlük verilir.

Bu şəraitdə neytral Türkmənistanın təcrübəsi və davranış xətti ekspert ictimaiyyətinin xüsusi diqqətinə layiqdir. Praktiki qarşılıqlı fəaliyyət mexanizmlərinə əsaslanan pozitiv neytrallıq siyasəti Aşqabada etibarlı və proqnozlaşdırılan tərəfdaş kimi rolunu ardıcıl şəkildə möhkəmləndirməyə imkan verir. İqtisadi qarşılıqlı bağlılıq, enerji təhlükəsizliyi və nəqliyyat dəhlizlərinə aydın vurğu Türkmənistan ətrafında etimad və uzunmüddətli maraqlar məkanı formalaşdırır.

Vacib olan budur ki, bu istiqamətlər təcrid olunmuş şəkildə mövcud deyil. Onlar milli prioritetlərin regional və qlobal vəzifələrlə üzvi şəkildə uzlaşdığı vahid strateji arxitekturaya çevrilir. Türkmənistan yeni iqtisadi reallıqlara sadəcə uyğunlaşmır, həm də onların formalaşmasında fəal iştirak edir və Avrasiya məkanına balanslı, praqmatik və gələcəyə yönəlmiş, münaqişəsiz əməkdaşlıq modelini təklif edir.

Bəkdürdi Aman­sarıyev,

Türkmənistan Xarici İşlər Nazirliyinin

Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun

Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin eksperti