Vahid məktəbli forması və məktəbdaxili nizam-intizam: keyfiyyətli təhsilin və sağlam sosial mühitin əsasları

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Yeni Azərbaycan Partiyasının Sədri İlham Əliyevin Partiyanın VIII Qurultayında səsləndirdiyi fikirlər müasir dövrdə ideoloji təhlükəsizliyin dövlətin müstəqilliyinin, milli birliyin və cəmiyyətin sağlam inkişafının qorunmasında mühüm əhəmiyyət daşıdığını bir daha nümayiş etdirir. Dövlət başçısının vurğuladığı kimi, fiziki təhlükəsizlik qədər ideoloji təhlükəsizlik də vacibdir. Çünki müasir dünyada informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı, sosial şəbəkələrin geniş təsir imkanları və kiberməkan üzərindən yayılan məlumatlar cəmiyyətlərin dünyagörüşünə birbaşa təsir göstərir. Bu reallıq hər bir Azərbaycan vətəndaşının informasiya savadlılığının artırılmasını, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını, xüsusilə gənc nəslin sağlam düşüncə, yüksək təhsil və vətənpərvərlik ruhunda yetişdirilməsini zəruri edir. Cəmiyyətin maariflənməsi, elmi biliklərə əsaslanan düşüncə tərzinin formalaşdırılması və tənqidi təfəkkürün inkişaf etdirilməsi yalan məlumatların, manipulyativ təbliğatın və müxtəlif ideoloji təsirlərin qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır. Bu gün rəqəmsal informasiya məkanında yayılan məlumatlara məsuliyyətlə yanaşmaq, hər bir iddianı etibarlı mənbələr əsasında qiymətləndirmək və dezinformasiyaya qarşı diqqətli olmaq xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Uşaqların və gənclərin sosial şəbəkələrdə qarşılaşdıqları məzmunu düzgün təhlil etmək bacarığının formalaşdırılması ailənin, təhsil müəssisələrinin və bütövlükdə cəmiyyətin qarşısında duran mühüm vəzifələrdəndir. Eyni zamanda, dini dəyərlərə hörmətlə yanaşmaqla dini inanclardan sui-istifadə hallarını bir-birindən fərqləndirmək vacibdir. Din və vicdan azadlığına hörmət, müxtəlif dini baxışlara malik insanlar arasında qarşılıqlı anlaşma, milli həmrəyliyin və ictimai sabitliyin qorunması cəmiyyətimizin inkişafı üçün mühüm şərtlərdəndir. Dini radikalizmə, ayrı-seçkiliyə və məzhəbçilik zəminində qarşıdurmalara qarşı mübarizə hüquqi dövlət prinsipləri, maarifləndirmə və qarşılıqlı hörmət əsasında aparılmalıdır.
Təhsil sahəsində qəbul edilən qərarlar və qanunvericilik tələbləri də bu baxımdan ictimai müzakirələrin əsas mövzularındandır. Belə məsələlərə münasibət bildirərkən qüvvədə olan qanunvericiliyin müddəalarına, şagirdlərin hüquqlarına, təhsil mühitinin tələblərinə və dövlətin müəyyən etdiyi qaydalara əsaslanmaq vacibdir. Məktəb yalnız bilik verən müəssisə deyil, eyni zamanda uşaqlarda məsuliyyət, intizam, qarşılıqlı hörmət və vətəndaşlıq mövqeyi formalaşdıran mühüm ictimai institutdur. Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi inkişafı, milli maraqlarının qorunması və gələcək nəsillərin etibarlı gələcəyinin təmin edilməsi üçün ideoloji təhlükəsizlik məsələlərinə kompleks yanaşılmalıdır. Bu istiqamətdə təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, milli-mənəvi dəyərlərin yaşadılması, dövlətçilik düşüncəsinin möhkəmləndirilməsi və gənclərin müasir dünyanın çağırışlarına hazırlıqlı yetişdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, ideoloji risklər sərhəd tanımır. Buna görə də milli təhlükəsizliyin mühüm istiqamətlərindən biri olan ideoloji təhlükəsizliyin qorunması hər bir vətəndaşın informasiya məsuliyyətindən, cəmiyyətin maarifçilik səviyyəsindən və dövlətin hüquqi prinsiplərinə hörmətindən keçir. Güclü təhsil, sağlam düşüncə, milli həmrəylik və vətənpərvərlik müstəqil Azərbaycanın davamlı inkişafının mühüm dayaqlarıdır.
Təhsil hər bir cəmiyyətin gələcəyini müəyyən edən, dövlətin intellektual potensialının və milli-mənəvi dəyərlərinin formalaşmasında mühüm rol oynayan strateji sahədir. Məktəb isə yalnız bilik və bacarıqların aşılandığı məkan deyil, eyni zamanda uşaqların şəxsiyyət kimi yetişdiyi, sosial münasibətləri öyrəndiyi, məsuliyyət, qarşılıqlı hörmət və intizam prinsiplərini mənimsədiyi mühüm tərbiyə institutudur. Bu baxımdan təhsil müəssisələrində vahid məktəbli formasının tətbiqi və daxili nizam-intizam qaydalarına riayət olunması təhsil prosesinin səmərəli təşkili üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müasir təhsil sistemində vahid yanaşmanın formalaşdırılması, məktəblərdə sağlam və nizamlı mühitin yaradılması qarşıya qoyulan mühüm vəzifələrdəndir. Vahid məktəbli forması bu məqsədlərə xidmət edən vasitələrdən biri olmaqla yanaşı, şagirdlərdə məktəbə aidlik hissinin, kollektiv məsuliyyətin və təhsil müəssisəsinin ümumi dəyərlərinə bağlılığın güclənməsinə də töhfə verir. Məktəbli formasının əsas mahiyyəti yalnız şagirdlərin eyni geyimdə olması ilə məhdudlaşmır. Bu yanaşma uşaqlara məktəb mühitində fərdi imkanların, biliyin, davranışın və şəxsi keyfiyyətlərin daha çox önəm daşıdığını aşılamağa kömək edir. Eyni zamanda, geyimlə bağlı sosial müqayisələrin və maddi imkanlardan irəli gələn fərqlərin nəzərəçarpacaq dərəcədə nümayiş etdirilməsi riskini azaltmağa şərait yaradır. Beləliklə, vahid məktəbli forması sosial bərabərliyin təşviqinə, şagirdlər arasında qarşılıqlı münasibətlərin sağlam əsaslar üzərində qurulmasına və məktəb kollektivində birlik ruhunun gücləndirilməsinə xidmət edə bilər. Bu, məsələyə yalnız zahiri görünüş baxımından deyil, həm də pedaqoji, sosial və tərbiyəvi aspektlərdən yanaşmağı tələb edir. Məktəbdə nizam-intizamın təmin edilməsi təlim prosesinin ardıcıl, təhlükəsiz və səmərəli təşkili üçün vacib şərtlərdən biridir. Dərslərə vaxtında gəlmək, müəyyən edilmiş davranış normalarına əməl etmək, müəllimlərə və sinif yoldaşlarına hörmətlə yanaşmaq, məktəbin əmlakını qorumaq şagirdlərdə məsuliyyətli davranışın formalaşmasına kömək edir. İntizam yalnız qaydalara əməl etməkdən ibarət deyil. O, həm də insanın öz davranışına nəzarət etməsi, başqalarının hüquqlarına hörmət göstərməsi və üzərinə düşən vəzifələri dərk etməsidir. Məktəb illərində qazanılan bu keyfiyyətlər gənclərin gələcək həyatında, əmək fəaliyyətində və ictimai münasibətlərində mühüm rol oynayır. Bununla yanaşı, məktəbdaxili qaydalar şagirdlərin hüquq və ləyaqətinə hörmət əsasında tətbiq edilməlidir. İntizamın məqsədi uşaqları qorxutmaq və ya cəzalandırmaq deyil, onlarda düzgün davranış vərdişləri yaratmaq, özünənəzarəti gücləndirmək və məsuliyyətli vətəndaş yetişdirmək olmalıdır. Məktəbdə sağlam təhsil mühitinin yaradılması yalnız müəllimlərin və məktəb rəhbərliyinin vəzifəsi deyil. Bu prosesdə şagirdlərin və valideynlərin də üzərinə mühüm məsuliyyət düşür. Məktəb, ailə və şagird arasında qarşılıqlı anlaşma və əməkdaşlıq olduqda təlim-tərbiyə prosesinin səmərəliliyi artır. Valideynlər övladlarının təhsilinə diqqət yetirməli, məktəbin müəyyən etdiyi qanuni tələblərə əməl etmələrinə dəstək göstərməli, onların davranış və davamiyyət məsələlərinə məsuliyyətlə yanaşmalıdırlar. Şagirdlər isə məktəbin daxili qaydalarını şəxsi inkişaflarının və birgə yaşayış mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi kimi qəbul etməlidirlər. Müəllimlər və məktəb rəhbərliyi də qaydaların mahiyyətini şagirdlərə aydın şəkildə izah etməli, tələblərin hamıya ədalətli və ardıcıl tətbiqinə çalışmalı, valideynlərlə əməkdaşlığı gücləndirməlidirlər. Yalnız qarşılıqlı hörmətə və etimada əsaslanan münasibətlər məktəbdə davamlı nizam-intizamın formalaşmasına imkan verir. Azərbaycanda dövlət ümumi təhsil müəssisələrində vahid məktəbli formasının tətbiqi hüquqi əsaslara söykənir. “Ümumi təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 12.13-cü maddəsində dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilalanlar üçün müəyyən edilmiş geyim formalarının tətbiqi nəzərdə tutulur. Qanunvericilikdə valideynlərin və ya digər qanuni nümayəndələrin övladlarının təhsilinə və məktəbin daxili qaydalarına münasibətdə vəzifələri də müəyyənləşdirilib.
Məktəbli forması ilə bağlı tələblərə riayət olunması, qaydalara nəzarət və yaranan məsələlərin müvafiq qaydada həlli məktəb rəhbərliyinin və aidiyyəti məktəbdaxili qurumların məsuliyyətinə daxildir. Bu tələblərin məqsədi şagirdlər üçün nizamlı, səliqəli və bərabər təhsil mühitinin yaradılmasıdır. Qaydaların tətbiqi zamanı sosial həssaslıq və uşaqların mənafeyi də nəzərə alınmalıdır. Hər bir şagirdin keyfiyyətli təhsil almaq hüququ qorunmalı, məktəbli forması ilə bağlı məsələlər uşağın təhsildən kənarda qalmasına və ya alçaldılmasına səbəb olmamalıdır. Qanunlara hörmətlə yanaşmaqla yanaşı, onların humanist və pedaqoji məqsədlərini də düzgün anlamaq vacibdir. Unutmaq olmaz ki, məktəb yalnız dərslərin keçirildiyi bina deyil, gələcək cəmiyyətin formalaşdığı bir məkandır. Burada uşaqlara biliklə yanaşı, intizam, məsuliyyət, bərabərlik, qarşılıqlı hörmət və ictimai davranış mədəniyyəti də aşılanır. Vahid məktəbli formasına və daxili nizam-intizam qaydalarına əməl olunması bu məqsədlərə çatmaq üçün əhəmiyyətli vasitələrdəndir. Bununla belə, uğurlu təhsil mühiti yalnız geyim və intizam tələbləri ilə deyil, müəllimin peşəkarlığı, məktəbdə mənəvi-psixoloji sağlamlıq, valideynlərin dəstəyi və şagirdlərin fəal iştirakı ilə formalaşır. Məktəbdə qaydalara hörmət gələcəkdə qanunlara hörmətin, məsuliyyətli davranış isə cəmiyyət qarşısında vətəndaşlıq məsuliyyətinin təməlini qoyur. Buna görə də məktəbli formasına və daxili intizam qaydalarına riayət olunması sadəcə inzibati tələb deyil, eyni zamanda təhsil mədəniyyətinin, sağlam sosial münasibətlərin və məsuliyyətli gələcəyin formalaşmasına xidmət edən ümumi bir vəzifədir.

Həbib Misirov

YAP Kəlbəcər rayon təşkilatının sədri.