Vahid məktəbli forması: bərabərlik və məktəbə aidiyyət

Məktəbdə uşağın necə qarşılanması, hansı münasibətlə üzləşməsi və özünü kollektivin bir hissəsi kimi hiss etməsi onun təhsilə münasibətinə təsir göstərir. Şagird sinfə daxil olarkən ailəsinin maddi imkanlarına, geyiminin qiymətinə və görünüşünə görə qiymətləndirilmədiyini bilməlidir. Təhsil mühitində əsas diqqət uşağın biliyinə, səyinə, davranışına və inkişafına yönəlməlidir. Vahid məktəbli formasının əhəmiyyəti də bu yanaşma ilə bağlıdır: geyim üzərindən yaranan fərqləri azaltmaq və məktəbdə ortaq mühitin formalaşmasına kömək etmək.
Uşaqlar ailələrinin sosial vəziyyətindəki fərqləri həmişə sözlə ifadə etməsələr də, gündəlik həyatda onları müşahidə edirlər. Geyimin markası, qiyməti, yenilənmə tezliyi və dəbə uyğunluğu bəzən həmyaşıdlar arasında müqayisə vasitəsinə çevrilir. Belə müqayisələr davamlı xarakter aldıqda bəzi şagirdlərdə üstünlük hissi, digərlərində isə sıxıntı və özünəinamsızlıq yarada bilər. Məktəb bu münasibətlərin uşağın dəyərini müəyyənləşdirən meyara çevrilməsinin qarşısını almalıdır.
Vahid forma həmin fərqlərin məktəb daxilində görünməsini müəyyən qədər azalda bilər. Ortaq geyim tələbi olduqda şagirdlər arasında gündəlik geyim yarışı üçün imkanlar daralır. Uşağın diqqətini özünü bahalı geyimlə təqdim etməyə yönəldən sosial təzyiq də zəifləyə bilər. Bu, ailələrin maddi vəziyyətini dəyişməsə də, həmin vəziyyətin sinifdə münasibətlərə təsirini azaltmağa xidmət edir. Şagirdin məktəbdə özünü rahat hiss etməsi isə onun dərsdə iştirakına və kollektivlə ünsiyyətinə əlverişli şərait yaradır.
Bununla belə, məktəbli formasının sosial bərabərliyi təkbaşına təmin etdiyini düşünmək düzgün olmaz. Eyni geyimli uşaqlar arasında da ayrı-seçkilik, təcrid və ədalətsiz münasibət yarana bilər. Bərabərliyin əsas təminatı məktəbin gündəlik fəaliyyətidir: müəllimin hər bir şagirdə diqqəti, qiymətləndirmənin obyektivliyi, uşaqların bir-birinə münasibəti və yaranan problemlərə vaxtında müdaxilə. Forma bu mühiti dəstəkləyən vasitədir və onun səmərəsi məktəbdəki münasibətlərin keyfiyyəti ilə tamamlanır.
Mövzunun digər mühüm tərəfi məktəbə aidiyyət hissidir. Şagird məktəbi yalnız dərs keçilən bina kimi qəbul etdikdə onun ümumi həyatında iştirakı məhdud qala bilər. Özünü kollektivin üzvü kimi hiss edən uşaq isə məktəbin uğurlarına sevinir, birgə işlərə qoşulur və ümumi məsuliyyəti daha asan dərk edir. Vahid forma bu bağlılığın görünən ifadələrindən biri ola bilər. Onun tərbiyəvi məzmunu məktəbin adına, qaydalarına və kollektivinə hörmətlə əlaqələndirildikdə güclənir.
Aidiyyət hissinin yaranması üçün uşağın məktəbdə qəbul olunduğunu görməsi vacibdir. Şagirdin fikri dinlənilməli, təşəbbüsü qiymətləndirilməli, səhvlərinə münasibətdə ləyaqəti qorunmalıdır. Məktəbli forması geyinən, lakin kollektivdə özünü kənarda hiss edən uşaq üçün ortaq geyimin mənası zəifləyir. Buna görə vahid forma ilə bağlı maarifləndirmə məktəbdə əməkdaşlıq, qarşılıqlı yardım və hörmət mədəniyyətinin inkişafı ilə birlikdə aparılmalıdır.
Geyim qaydalarına riayət məsuliyyət vərdişinin formalaşmasına da kömək edə bilər. Formanı təmiz və səliqəli saxlamaq, dərsə hazır gəlmək, şəxsi gigiyenaya diqqət yetirmək uşağın gündəlik özünütəşkil bacarığını inkişaf etdirir. Bu vərdişlər yaşa uyğun şəkildə aşılandıqda şagird ümumi qaydalarla şəxsi məsuliyyət arasındakı əlaqəni anlayır. Məktəbin məqsədi uşağa qaydanın səbəbini izah etmək və ona əməl etməyi şüurlu davranışa çevirmək olmalıdır.
Burada vacib məsələlərdən biri də vahid geyimlə fərdi inkişaf arasındakı əlaqədir. Uşağın fərdiliyi onun maraqlarında, düşüncəsində, yaradıcılığında və bacarıqlarında üzə çıxır. Məktəb həmin xüsusiyyətləri tanımaq və inkişaf etdirmək üçün imkanlar yaratmalıdır. Şagird özünü bilik yarışlarında, idmanda, incəsənətdə, layihələrdə və ictimai təşəbbüslərdə ifadə edə bildikdə şəxsi dəyərini daha çox əməyinin nəticələri ilə əlaqələndirir. Bu, özünəinamın daha sağlam əsaslar üzərində formalaşmasına kömək edir.
Vahid məktəbli formasının dünyəvi təhsil mühiti ilə əlaqəsi də ortaq qaydaların qorunmasından irəli gəlir. Müxtəlif dini baxışlara və ailə ənənələrinə malik uşaqlar məktəbdə eyni təhsil prosesinin iştirakçılarıdır. Məktəbin ümumi prinsipləri onların birgə öyrənməsinə və qarşılıqlı hörmət əsasında ünsiyyətinə xidmət etməlidir. Bu yanaşmanın izahında diqqət hər bir uşağın bərabər münasibət görməsinə və təhsil mühitinin ümumi məqsədinə yönəldilməlidir.
Qaydaların tətbiqində ailələrin imkanlarının nəzərə alınması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Forma tələbi ailə üçün həddindən artıq xərc yaratdıqda onun sosial məqsədi ilə praktik nəticəsi arasında ziddiyyət yarana bilər. Buna görə əlçatanlıq, davamlılıq, rahatlıq və mövsümə uyğunluq mühüm meyarlardır. Geyim uşağın hərəkətinə, sağlamlığına və dərsdə rahat iştirakına mane olmamalıdır. Müəyyən tələbin yerinə yetirilməsində çətinlik yaranırsa, məktəb həmin çətinliyin səbəbini öyrənməli və ailə ilə həll yolu axtarmalıdır.
Valideynlərin iştirakı bu prosesin davamlılığını təmin edən əsas amillərdəndir. Uşaq evdə və məktəbdə bir-birini tamamlayan izahlar eşitdikdə qaydanı daha asan qəbul edir. Valideynə geyim tələbinin məqsədinin aydın çatdırılması, onun suallarının cavablandırılması və mümkün problemlərin əvvəlcədən müzakirəsi anlaşılmazlıqları azaldır. Məktəblə ailə arasındakı əməkdaşlıq uşağın məsuliyyət hissini gücləndirməli, onu böyüklər arasındakı fikir ayrılığının mərkəzinə çevirməməlidir.
Tətbiq zamanı pedaqoji həssaslıq da qorunmalıdır. Geyimlə bağlı çatışmazlığa görə uşağın kollektiv qarşısında utandırılması və ya maddi vəziyyətinə işarə edilməsi bərabərlik məqsədinə zərər vurur. Məsələ sakit, hörmətli və fərdi ünsiyyət yolu ilə həll olunmalıdır. Uşaq qaydaya əməl etməyin vacibliyini anlayarkən məktəbin ona münasibətində ədalət və qayğı da görməlidir.
Vahid məktəbli formasının dəyəri onun məktəb həyatına verdiyi töhfə ilə ölçülür. Geyimə görə müqayisələrin azalması, ümumi qaydalara hörmətin güclənməsi və uşağın özünü kollektivin üzvü kimi hiss etməsi bu töhfənin əsas göstəriciləridir. Ədalətli münasibət, əlçatan tələblər və ailə ilə əməkdaşlıq əsasında tətbiq olunan forma məktəbdə diqqətin daha çox biliyə, bacarığa və əməyə yönəlməsinə kömək edə bilər. Təhsilin sosial missiyası da hər bir uşağa məhz bu əsaslarla inkişaf etmək imkanı yaratmaqdır.

Şəfəq Balaşova,
YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədri
Neftçala şəhər 4 nömrəli tam orta məktəbin direktoru