Ümumtəhsil məktəblərində işgüzar geyim mədəniyyəti: vahid yanaşma və peşəkar təhsil mühiti

Təhsil cəmiyyətin inkişafını, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını və gələcək nəsillərin hərtərəfli formalaşmasını təmin edən ən mühüm sahələrdən biridir. Bu sahədə tədrisin keyfiyyəti, müasir bilik və bacarıqların mənimsədilməsi ilə yanaşı, məktəbdə yaradılan mənəvi-psixoloji mühit, müəllimlərin peşəkar davranışı, ünsiyyət mədəniyyəti və xarici görünüşü də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllim yalnız bilik və bacarıqları ilə deyil, həm də davranışı, etik normalara münasibəti, məsuliyyəti və şəxsi nümunəsi ilə şagirdlərin dünyagörüşünün, həyat prinsiplərinin və sosial davranışlarının formalaşmasına təsir göstərir. Bu baxımdan, dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilverənlərin geyimi ilə bağlı vahid yanaşmanın müəyyənləşdirilməsi və işgüzar geyim mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi müasir təhsil sisteminin aktual məsələlərindən biridir.

Azərbaycan Respublikasında təhsil sahəsində həyata keçirilən islahatlar tədrisin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, təhsilalanlar üçün bərabər imkanların yaradılması, sağlam pedaqoji mühitin formalaşdırılması və təhsil müəssisələrinin fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi kimi mühüm məqsədlərə xidmət edir. Bu məqsədlərin reallaşdırılması yalnız tədris proqramlarının yenilənməsi və müasir təlim metodlarının tətbiqi ilə məhdudlaşmır. Eyni zamanda, məktəbdaxili münasibətlərin tənzimlənməsi, peşəkar davranış normalarının möhkəmləndirilməsi və təhsil mühitində ümumi mədəniyyət səviyyəsinin yüksəldilməsi də vacib şərtlər sırasındadır. Müəllimlərin geyimi ilə bağlı müəyyən edilmiş tələblər məhz bu ümumi yanaşmanın tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilməlidir.
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 6 oktyabr tarixli 325 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Dövlət ümumi təhsil müəssisəsində təhsilverənlər üçün geyim ilə bağlı Tələblər” dövlət ümumi təhsil müəssisələrində çalışan təhsilverənlərin geyiminə dair vahid qaydaları müəyyən edir. Sənədin əsas məqsədi müəllimlərin xarici görünüşü ilə bağlı aydın çərçivə yaratmaq, məktəblərdə işgüzar geyim mədəniyyətini təşviq etmək, pedaqoji fəaliyyətin xarakterinə uyğun peşəkar mühitin formalaşmasına töhfə verməkdir. Bu qərar təhsilverənlərin geyiminə münasibətdə ümumi prinsiplərin müəyyənləşdirilməsi və onların gündəlik pedaqoji fəaliyyət zamanı nəzərə alınması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Məktəb yalnız tədris prosesinin həyata keçirildiyi məkan deyil, həm də şəxsiyyətin formalaşdığı, sosial davranış normalarının mənimsənildiyi, milli-mənəvi dəyərlərin aşılandığı və ictimai münasibətlərin inkişaf etdiyi mühüm tərbiyə ocağıdır. Şagirdlər məktəbdə yalnız dərsliklərdən bilik əldə etmirlər. Onlar müəllimlərin davranışlarını müşahidə edir, ünsiyyət tərzindən nümunə götürür, məsuliyyətə, nizam-intizama, qarşılıqlı hörmətə və ictimai münasibətlərə dair təsəvvürlərini də bu mühitdə formalaşdırırlar.
Belə bir şəraitdə müəllimin xarici görünüşü onun peşəkar fəaliyyətini tamamlayan amillərdən biri kimi çıxış edir. Səliqəli, təmiz, sadə və işgüzar üslubda geyim müəllimin təhsil prosesinə məsuliyyətli münasibətini ifadə edən zahiri göstəricilərdən biridir. Bu yanaşma müəllimin nüfuzunun qorunmasına, məktəbdə ciddi və məsuliyyətli iş atmosferinin yaradılmasına, həmçinin təhsilalanlarla qarşılıqlı münasibətlərdə peşəkar mövqenin möhkəmləndirilməsinə kömək edir.
Bununla belə, müəllimin pedaqoji nüfuz dərin bilik, yüksək metodiki hazırlıq, ədalətli münasibət, etik davranış, şagirdlərin fərdi xüsusiyyətlərinə hörmət və tədrisin keyfiyyəti əsasında formalaşır. İşgüzar geyim mədəniyyəti isə bu keyfiyyətləri tamamlayan, müəllimin peşəkar obrazının bütövlüyünə xidmət edən elementdir. Buna görə də geyimlə bağlı tələblərə riayət olunması müəllimin peşəkarlığının meyarı və ümumi pedaqoji mədəniyyətin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir.
Geyimlə bağlı vahid tələblərin müəyyənləşdirilməsi, ilk növbədə, dövlət ümumi təhsil müəssisələrində ümumi prinsiplərin tətbiqinə imkan yaradır. Aydın və hamı üçün anlaşılan qaydaların mövcudluğu həm təhsilverənlər, həm də məktəb rəhbərlikləri üçün ortaq istiqamət müəyyənləşdirir. Bu, geyim məsələsinə münasibətdə fərqli yanaşmaların azaldılmasına, məktəbdaxili qaydaların ardıcıl tətbiqinə və peşəkar davranış standartlarının möhkəmləndirilməsinə şərait yaradır.
Vahid yanaşma müəllimlərin fərdi xüsusiyyətlərini və şəxsi üslubunu tamamilə aradan qaldırmaq məqsədi daşımır. Əsas məqsəd şəxsi seçimlərlə pedaqoji fəaliyyətin tələbləri arasında uyğunluğun təmin edilməsi, məktəbin işgüzar mühitinə və tədris prosesinin xarakterinə uyğun geyim mədəniyyətinin formalaşdırılmasıdır. Bu baxımdan, sadəlik, səliqəlilik, rahatlıq və peşəkar görünüş əsas prinsiplər kimi ön plana çıxır.
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 325 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş Tələblərə əsasən, təhsilverənlərin geyimi mövsümə uyğun, təmiz, səliqəli, sadə və işgüzar üslubda olmalıdır. Sənəddə kişi və qadın təhsilverənlər üçün nəzərdə tutulan geyim nümunələri, eləcə də geyimin ölçüsü və formasının əmək funksiyalarının icrasına mane olmaması prinsipi müəyyən edilir. Eyni zamanda, fiziki tərbiyə, çağırışaqədərki hazırlıq, texnologiya, fizika, kimya və biologiya fənlərinin tədrisi zamanı məşğələnin xarakterinə və iş şəraitinə uyğun funksional və rahat geyimlərdən istifadə edilməsi nəzərə alınır.
Bu yanaşma göstərir ki, işgüzar geyim tələbləri yalnız zahiri görünüşün vahidləşdirilməsinə yönəlməyib. Burada əsas məqsəd təhsilverənin peşəkar fəaliyyətinə uyğun, funksional və məktəb mühitinin xüsusiyyətlərini nəzərə alan geyim mədəniyyətinin formalaşdırılmasıdır. Başqa sözlə, geyim həm müəllimin fəaliyyətinə uyğun olmalı, həm də təhsil müəssisəsinin ümumi işgüzar atmosferinə xələl gətirməməlidir.
İşgüzar geyim mədəniyyəti yalnız zahiri görünüş məsələsi deyil. Bu anlayışa müəllim peşəsinə hörmət, pedaqoji etika, şəxsi məsuliyyət, kollektivdə qarşılıqlı münasibətlərin tənzimlənməsi və təhsil müəssisəsinin ictimai nüfuzunun qorunması kimi məqamlar da daxildir. Müəllimin geyimi onun şagirdlər, valideynlər, həmkarlar və məktəb rəhbərliyi ilə ünsiyyəti zamanı yaratdığı ümumi təəssüratın formalaşmasına müəyyən təsir göstərir.
Pedaqoji etikanın əsasını hörmət, ədalət, obyektivlik, nəzakət, məsuliyyət və insan ləyaqətinə ehtiram təşkil edir. Xarici görünüşə diqqət yetirilməsi də məhz bu prinsiplərlə vəhdətdə nəzərdən keçirilməlidir. Müəllim öz davranışı və görünüşü ilə şagirdlərə məsuliyyətli münasibətin, ictimai mühitdə özünü düzgün aparmağın və ümumi qaydalara hörmətin nümunəsini göstərməlidir.
Eyni zamanda, geyim tələblərinin tətbiqi zamanı müəllimlərin hüquq və ləyaqətinə hörmətlə yanaşılması, məsələlərin obyektiv və ədalətli şəkildə həll edilməsi vacibdir. Məktəbdə işgüzar mədəniyyətin formalaşdırılması qarşılıqlı anlaşma, maarifləndirmə və ümumi məsuliyyət prinsiplərinə əsaslanmalıdır. Bu prosesdə məktəb rəhbərliklərinin üzərinə düşən əsas vəzifələrdən biri qəbul edilmiş tələblərin mahiyyətini kollektivə düzgün izah etmək, onların tətbiqində ardıcıllığı təmin etmək və sağlam iş mühitini qorumaqdır.
Qərarda təhsilverənlərin geyimlə bağlı tələblərə riayət etməsi məsələlərinin məktəbin Pedaqoji Şurası tərəfindən həll olunması da məktəbdaxili idarəetmənin əhəmiyyətini göstərir. Bu müddəa geyim məsələsinin məktəbin ümumi fəaliyyətindən ayrı deyil, pedaqoji kollektivin məsuliyyəti və müvafiq qaydalar çərçivəsində nəzərdən keçirilməsini nəzərdə tutur.
Məktəbdə geyim mədəniyyəti məsələsi yalnız müəllimlərlə məhdudlaşmır. Şagirdlərin müəyyən edilmiş geyim formasına riayət etməsi də təhsil mühitində vahidliyin, nizam-intizamın və məktəbə mənsubiyyət hissinin formalaşması baxımından əhəmiyyətlidir. Şagird geyimi ilə müəllim geyimi arasında məqsəd və tətbiq xüsusiyyətləri baxımından fərqlər olsa da, hər iki yanaşmanın ümumi istiqaməti məktəbdə sağlam, nizamlı və təhsilə yönəlmiş mühitin yaradılmasıdır.
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 21 sentyabr tarixli 309 nömrəli Qərarı ilə “Dövlət ümumi təhsil müəssisəsi təhsilalanlarının geyim formalarının təsvirləri”ndə dəyişikliklər edilmişdir. Dəyişikliklərə əsasən, təhsilalanların müəyyən edilmiş geyim formasının vahidliyini pozan, eləcə də ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan digər geyim elementlərindən istifadə edilməsinə yol verilmir. Bununla yanaşı, Azərbaycan xalqının tarixi, mədəniyyəti və milli-mənəvi dəyərləri ilə bağlı keçirilən tədbirlərdə məktəbin Pedaqoji Şurasının qərarı ilə milli geyimlərdən və ya milli geyim elementlərindən istifadə olunmasına imkan yaradılır.
Qərarda valideynlərin və ya digər qanuni nümayəndələrin uşaqların müəyyən edilmiş geyim tələblərinə riayət etməsini təmin etməli olduqları da təsbit edilir. Bu müddəa məktəb, şagird və ailə arasında qarşılıqlı məsuliyyətin əhəmiyyətini bir daha önə çəkir. Təhsilalanların məktəb qaydalarına uyğun davranması yalnız təhsil müəssisəsinin deyil, həm də ailənin dəstəyi və əməkdaşlığı ilə daha səmərəli şəkildə təmin edilə bilər.
Vahid məktəbli geyiminin mühüm üstünlüklərindən biri şagirdlər arasında geyimlə bağlı sosial fərqlərin nümayiş etdirilməsi imkanlarını məhdudlaşdırmasıdır. Geyim seçimi ətrafında yaranan rəqabətin azalması məktəblilərin diqqətinin təhsilə, şəxsi inkişafa, idmana, yaradıcılığa və digər faydalı fəaliyyətlərə yönəlməsinə şərait yarada bilər.
Bu baxımdan, 309 nömrəli Qərarla müəyyən edilmiş dəyişikliklər və 325 nömrəli Qərarla təsdiq olunmuş təhsilverənlərin geyim tələbləri vahid istiqamətin - təhsil müəssisələrində nizam-intizamın, ümumi mədəniyyətin və peşəkar münasibətlərin möhkəmləndirilməsinin -müxtəlif tərəflərini tamamlayır.
Dünya təhsil sistemində məktəblərdə geyimlə bağlı müəyyən qaydaların tətbiqi müxtəlif formalarda mövcuddur. Bir sıra ölkələrdə şagirdlər üçün vahid məktəbli forması, digər təhsil sistemlərində isə məktəbin daxili qaydaları ilə müəyyən edilən geyim normaları tətbiq olunur. Müəllimlərin xarici görünüşü ilə bağlı yanaşmalar da ölkələrin təhsil ənənələrinə, hüquqi çərçivəsinə və məktəbdaxili idarəetmə modelinə uyğun olaraq fərqlənir.
Böyük Britaniyada məktəbli forması bir çox məktəbdə geniş yayılmış təcrübədir. Yaponiyada da məktəbli formasının tətbiq olunduğu təhsil müəssisələri mövcuddur. ABŞ-da isə geyim siyasəti məktəb dairələrinə və ayrı-ayrı təhsil müəssisələrinin qaydalarına görə dəyişir. Avropa ölkələrində də vahid forma və geyim normalarının tətbiqi ilə bağlı müxtəlif modellər mövcuddur. Buna görə beynəlxalq təcrübəni vahid və bütün ölkələr üçün eyni olan standart kimi deyil, hər bir dövlətin təhsil siyasətinə uyğun formalaşan yanaşmalar toplusu kimi qiymətləndirmək daha məqsədəuyğundur.
Geyimlə bağlı qaydaların tətbiqi məktəbdə mənsubiyyət hissinin gücləndirilməsinə, geyim üzərindən sosial müqayisələrin müəyyən dərəcədə azalmasına və təhsil mühitində ümumi nizamın qorunmasına töhfə verə bilər. Bununla yanaşı, geyim qaydalarının şagirdlərin akademik nəticələrinə və davranışına təsiri onların necə tətbiq edilməsindən, məktəbdəki ümumi idarəetmə keyfiyyətindən və pedaqoji mühitdən də asılıdır. Deməli, vahid geyim qaydaları təhsilin keyfiyyətini təmin edən müstəqil vasitə deyil, daha geniş təhsil siyasətini tamamlayan amillərdən biridir.
Müəllimlərin işgüzar geyimi də beynəlxalq təcrübədə peşəkar imicin formalaşdırılması və təhsil müəssisəsinin iş mühitinə uyğun davranış normalarının qorunması baxımından əhəmiyyətli hesab edilir. Lakin peşəkarlığın əsas göstəriciləri hər bir halda müəllimin bilik səviyyəsi, tədris bacarığı, şagirdlərlə münasibəti, pedaqoji etikaya riayət etməsi və təlim nəticələrinə verdiyi töhfədir. Xarici görünüş bu keyfiyyətləri əvəz etmir, onları tamamlayır.
Azərbaycanın təhsil sistemində geyimlə bağlı vahid yanaşmanın normativ qaydalarla müəyyənləşdirilməsi də milli təhsil mühitinin xüsusiyyətləri, cəmiyyətin gözləntiləri və müasir məktəbin qarşısında duran vəzifələr nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir. Burada əsas məqsəd beynəlxalq təcrübənin mexaniki şəkildə təkrarlanması deyil, səmərəli yanaşmaların milli qanunvericiliyə və təhsil sisteminin ehtiyaclarına uyğun tətbiqidir.
Dövlət ümumi təhsil müəssisələrində geyimlə bağlı tələblərin səmərəli tətbiqi üçün normativ sənədlərin qəbul edilməsi ilə yanaşı, onların mahiyyətinin düzgün izah olunması və gündəlik məktəb həyatında ardıcıl şəkildə nəzərə alınması da vacibdir. Məktəb rəhbərlikləri pedaqoji kollektivin məlumatlandırılmasına, qaydaların düzgün anlaşılmasına və tətbiq zamanı yarana biləcək sualların qanunvericiliyə uyğun həllinə diqqət yetirməlidirlər.
İşgüzar geyim mədəniyyətinin formalaşdırılması inzibati nəzarətlə məhdudlaşmamalıdır. Bu proses müəllimlərin öz peşələrinə hörmətindən, kollektivdə qarşılıqlı etimaddan, rəhbərliyin nümunəvi davranışından və məktəbdə ümumi mədəniyyətin inkişaf etdirilməsindən qaynaqlanmalıdır. Müəllimlər müəyyən edilmiş tələblərə əməl etməklə təhsil müəssisəsinin ümumi qaydalarına hörmətlərini ifadə edir, məktəb rəhbərlikləri isə bu qaydaların tətbiqində obyektivlik, ardıcıllıq və qarşılıqlı hörmət prinsiplərini qorumalıdırlar.
Müəllimin peşəkarlığının başlıca meyarları onun elmi və metodiki hazırlığı, tədris etdiyi fənni dərindən bilməsi, müasir təlim texnologiyalarından istifadə bacarığı, şagirdlərin fərdi ehtiyaclarını nəzərə alması və keyfiyyətli təhsil prosesini təşkil etməsidir.
Bununla yanaşı, təhsilalanların geyim qaydalarına riayət etməsi istiqamətində valideynlərlə əməkdaşlığın gücləndirilməsi, şagirdlərdə məsuliyyət hissinin inkişaf etdirilməsi və məktəbdaxili qaydaların mahiyyətinin yaş xüsusiyyətlərinə uyğun izah olunması da əhəmiyyətlidir. Qaydaların məqsədi yalnız müəyyən geyim formasına əməl olunmasını təmin etmək deyil, həm də şagirdlərdə ictimai məsuliyyət, qarşılıqlı hörmət və ümumi davranış mədəniyyəti formalaşdırmaqdır.
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 21 sentyabr tarixli 309 nömrəli və 6 oktyabr tarixli 325 nömrəli qərarları dövlət ümumi təhsil müəssisələrində geyimlə bağlı yanaşmanın normativ əsaslarının təkmilləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Birinci qərarla təhsilalanların geyim formalarına dair müəyyən edilmiş qaydalarda dəyişikliklər edilmiş, ikinci qərarla isə təhsilverənlərin geyiminə dair vahid tələblər təsdiq olunmuşdur. Hər iki sənəd məktəbdə ümumi qaydalara riayət olunmasının, işgüzar mühitin qorunmasının və təhsil prosesinin xüsusiyyətlərinə uyğun davranış mədəniyyətinin formalaşdırılmasının əhəmiyyətini önə çıxarır.
Ümumtəhsil məktəblərində işgüzar geyim mədəniyyətinin inkişafı təhsil müəssisəsinin peşəkar simasının möhkəmləndirilməsinə, müəllim nüfuzunun qorunmasına və şagirdlərdə məsuliyyətli davranış vərdişlərinin formalaşmasına töhfə verəcək. Bunun üçün normativ tələblərin düzgün anlaşılması, onların ədalətli tətbiqi, məktəb rəhbərliyi ilə pedaqoji kollektiv arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi və valideynlərin təhsil prosesində fəal iştirakı vacibdir.
Unutmaq olmaz ki, müasir məktəbin uğuru xarici görünüş və intizam göstəriciləri ilə əlaqədardır. Məktəbin əsas missiyası bilikli, savadlı, milli-mənəvi dəyərlərə bağlı, müstəqil düşünən, məsuliyyətli və cəmiyyətə faydalı vətəndaşlar yetişdirməkdir. Bu missiyanın həyata keçirilməsində müəllimin şəxsi nümunəsi, peşəkar davranışı, pedaqoji ustalığı və şagirdlərə münasibəti həlledici əhəmiyyət daşıyır.
İşgüzar geyim mədəniyyəti müəllimin peşəkar fəaliyyətini tamamlayan, məktəbdə vahid yanaşmanın və sağlam pedaqoji mühitin formalaşmasına xidmət edən mühüm amillərdən biridir. Geyimlə bağlı müəyyən edilmiş tələblər bilik, bacarıq, etik davranış, qarşılıqlı hörmət və məsuliyyət prinsipləri ilə vəhdətdə tətbiq olunduqda təhsil müəssisəsinin ümumi mədəniyyət səviyyəsinin yüksəldilməsinə və cəmiyyətin müəllim peşəsinə olan etimadının möhkəmləndirilməsinə daha səmərəli şəkildə xidmət edə bilər. Əsas məqsəd isə hər bir şagirdin keyfiyyətli təhsil almasına, sağlam və təhlükəsiz pedaqoji mühitdə inkişaf etməsinə, müəllimlərin öz peşə vəzifələrini yüksək səviyyədə yerinə yetirməsinə və Azərbaycan təhsilinin nüfuzunun daha da yüksəlməsinə nail olmaqdır.

Nicat Həsənov
YAP Laçın rayon təşkilatının 2 saylı ərazi partiya təşkilatının sədri
Şərqi Zəngəzur Regional Təhsil İdarəsinin Laçın rayonu üzrə təhsil sektorunun müdiri