Məktəbdə vahid geyim prinsipi: bərabərlik, intizam və təhsil məsuliyyəti

Məktəbin ictimai nüfuzu yalnız tədrisin keyfiyyəti, şagirdlərin nailiyyətləri və müəllimlərin peşəkarlığı ilə müəyyən edilmir. Təhsil müəssisəsində formalaşan gündəlik davranış qaydaları, qarşılıqlı münasibətlər, nizam-intizam və ümumi mədəniyyət də bu nüfuzun mühüm göstəriciləridir. Geyimlə bağlı müəyyən edilmiş tələblər həmin sistemin görünən tərəfini təşkil edir. Onların düzgün tətbiqi məktəbdə təhsil prosesinə uyğun mühitin yaradılmasına, kollektiv məsuliyyətin gücləndirilməsinə və vahid qaydalara hörmət ənənəsinin formalaşmasına şərait yaradır.
Ümumi təhsil müəssisəsi uşaqların şəxsiyyət kimi formalaşmasında xüsusi rol oynayır. Şagird burada yalnız dərsliklərdən bilik əldə etmir, eyni zamanda ictimai münasibətlərin mahiyyətini anlayır, başqalarının hüquqlarını nəzərə almağı və kollektiv qarşısında məsuliyyət daşımağı öyrənir. Bu baxımdan məktəbdə tətbiq edilən hər bir qaydanın aydın məqsədi olmalı və həmin məqsəd təhsilalanlara izah edilməlidir. Geyim tələblərinin də mahiyyəti yalnız zahiri görünüşün nizamlanması ilə məhdudlaşmır; onlar məktəb mühitində ortaq davranış standartlarının qorunmasına xidmət edir.
Vahid məktəb geyiminin əsas üstünlüklərindən biri şagirdlər arasında geyimə görə müqayisələrin azalmasına kömək etməsidir. Uşaqların ailə şəraiti, maddi imkanları və şəxsi seçimləri fərqli ola bilər. Geyimin dəb, marka və qiymət əsasında üstünlük nümayiş etdirmək vasitəsinə çevrilməsi məktəbdə lazımsız rəqabət yarada bilər. Müəyyən edilmiş geyim formasına riayət olunması isə diqqətin daha çox təhsilə, bacarıqların inkişafına və şəxsi nailiyyətlərə yönəlməsinə imkan verir. Belə mühitdə şagirdin dəyəri onun geyimi ilə deyil, biliyi, zəhməti, davranışı və insanlarla münasibəti ilə ölçülməlidir.
Məktəb geyimi eyni zamanda təhsil müəssisəsinə mənsubluq hissini gücləndirə bilər. Şagird müəyyən edilmiş geyim formasını daşımaqla ümumi məktəb qaydalarının iştirakçısı olduğunu dərk edir. Bu hiss kollektivə bağlılığın, ortaq məsuliyyətin və məktəb ənənələrinə hörmətin formalaşmasına yardım edə bilər. Lakin belə nəticənin əldə olunması üçün geyim tələbləri digər tərbiyəvi tədbirlərlə tamamlanmalıdır. Məktəbdə ayrı-seçkiliyə yol verilməməsi, şagirdlərin fikirlərinə hörmətlə yanaşılması və hər kəs üçün təhlükəsiz mühitin yaradılması vahid geyim prinsipinin real dəyərini müəyyən edir.
Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində dövlət ümumi təhsil müəssisələrində geyim məsələsinə dair tələblərin hüquqi əsasları müəyyənləşdirilib. “Ümumi təhsil haqqında” Qanuna 2026-cı ildə edilmiş dəyişikliklər təhsilalanların və təhsilverənlərin geyimlə bağlı tələblərə riayət etməsini nəzərdə tutur. Həmin dəyişikliklər valideynlərin də övladlarının geyim forması ilə bağlı qaydalara əməl etməsini təmin etmək vəzifəsini müəyyənləşdirir. Bu yanaşma məktəb, ailə və təhsilalan arasında məsuliyyət bölgüsünün əhəmiyyətini ön plana çıxarır.
Geyim tələblərinin yerinə yetirilməsi, ilk növbədə, qaydaların düzgün başa düşülməsindən asılıdır. Şagirdlərə yalnız hansı geyim formasından istifadə etməli olduqlarını bildirmək kifayət deyil. Onlara bu tələblərin məktəbdə nizamı qorumaq, sosial fərqlərin qabardılmasını azaltmaq və təhsil prosesinə uyğun görünüş yaratmaq məqsədi daşıdığı izah olunmalıdır. Qaydanın səbəbini anlayan şagird ona daha şüurlu yanaşır və tələb olunan davranışı xarici nəzarət olmadan da mənimsəməyə başlayır.
Valideynlərin bu sahədə rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məktəbdə qoyulan tələblərə ailədə münasibət formalaşmadıqda, uşağın həmin qaydalara əməl etməsi çətinləşə bilər. Valideyn məktəbin müəyyən etdiyi geyim formasının hazırlanmasına və gündəlik istifadəsinə diqqət yetirməli, övladına səliqəli görünüşün və ümumi qaydalara əməl etməyin əhəmiyyətini izah etməlidir. Eyni zamanda məktəblə valideyn arasında qarşılıqlı anlaşma qorunmalıdır. Hər hansı çətinlik yarandıqda məsələnin müzakirə yolu ilə həlli, anlaşılmazlığın aradan qaldırılması və qanunvericiliyə uyğun yanaşmanın seçilməsi daha məqsədəuyğundur.
Müəllimlərin geyim mədəniyyəti isə məktəbin ümumi peşəkar simasını tamamlayır. Təhsilverənlərin geyimi onların fəaliyyət göstərdiyi mühitə uyğun, səliqəli və işgüzar olmalıdır. Müəllim şagirdlər üçün davranış nümunəsi olduğundan, onun gündəlik fəaliyyətində nümayiş etdirdiyi məsuliyyət və intizam tərbiyəvi əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, müəllimin peşəkar nüfuzunun əsasını onun biliyi, pedaqoji bacarığı, ədalətli mövqeyi və şagirdlərlə düzgün ünsiyyəti təşkil edir. Geyim həmin keyfiyyətləri əvəz etmir, onları tamamlayan amil kimi çıxış edir.
Təhsilverənlər üçün müəyyən edilən tələblərin tətbiqində də aydınlıq və obyektivlik vacibdir. Qaydalar şəxsi zövqlərə, subyektiv münasibətlərə və ayrı-ayrı şəxslərin fərdi yanaşmalarına əsaslanmamalıdır. Onların məzmunu rəsmi tələblərə uyğun şəkildə izah edilməli, tətbiqi zamanı bütün əməkdaşlara eyni prinsip əsasında yanaşılmalıdır. Bu, iş mühitində qarşılıqlı hörmətin qorunmasına və anlaşılmazlıqların azalmasına kömək edir.
Geyim qaydalarının icrasına nəzarət edərkən təhsil müəssisəsi tərbiyəvi yanaşmanı əsas götürməlidir. Şagirdin qaydaya əməl etməməsi avtomatik olaraq onun məsuliyyətsiz və ya intizamsız şəxs kimi qiymətləndirilməsi üçün əsas olmamalıdır. Bəzən belə halların arxasında ailənin maddi imkanları, geyimin əldə olunması ilə bağlı çətinliklər və ya qaydanın düzgün anlaşılmaması dayana bilər. Məktəb rəhbərliyi və sinif rəhbərləri vəziyyəti araşdırmalı, şagirdin ləyaqətini qorumaqla məsələnin həllinə çalışmalıdırlar. Məqsəd cəzalandırmaq deyil, qaydaya əməl etməyin zəruriliyini anlamağa kömək etmək olmalıdır.
Vahid geyim prinsipi şagirdlərin fərdi xüsusiyyətlərinin nəzərə alınmasını da istisna etmir. Təhsil mühitində rahatlıq, sağlamlıq, mövsüm şəraiti və fəaliyyətin xarakteri diqqətdə saxlanılmalıdır. Geyimlə bağlı tələblər tətbiq edilərkən uşaqların fiziki rahatlığı və təhlükəsizliyi nəzərə alınmalı, qanunvericiliklə müəyyən edilmiş çərçivədən kənara çıxan əlavə məhdudiyyətlər yaradılmamalıdır. Məktəb qaydaları uşağın təhsil almasına maneə deyil, onun təhsil mühitinə uyğunlaşmasına kömək edən vasitə olmalıdır.
Dövlət ümumi təhsil müəssisələrində vahid geyim prinsipi bərabərlik, nizam-intizam və məsuliyyət anlayışları ilə əlaqəli əhəmiyyətli məsələdir. Onun uğurlu tətbiqi yalnız məktəbin inzibati nəzarətindən deyil, şagirdlərin, müəllimlərin və valideynlərin ortaq yanaşmasından asılıdır. Geyim tələbləri aydın, ədalətli və məqsədyönlü şəkildə həyata keçirildikdə məktəbdə qarşılıqlı hörmətə əsaslanan münasibətlər güclənir, təhsil prosesinin təşkilinə müsbət təsir göstərən mühit formalaşır.
Məktəbin əsas vəzifəsi uşaqlara yalnız müəyyən qaydalara əməl etməyi öyrətmək deyil, həmin qaydaların arxasında dayanan ictimai məsuliyyəti dərk etdirməkdir. Vahid geyim mədəniyyəti də bu məqsədə xidmət etdikdə öz həqiqi pedaqoji əhəmiyyətini qazanır.
Anar Zalzadə
Füzuli, KMK ərazi partiya təşkilatının sədri