1992-ci il Azərbaycan tarixinin mürəkkəb və məsuliyyətli dövrlərindən biri olmuşdur. Ölkəmiz dövlət müstəqilliyini yenicə bərpa etmişdi. Müstəqilliyin qorunması qarşıda duran ən mühüm vəzifələrdən idi. Həmin illərdə Azərbaycan ciddi siyasi və iqtisadi çətinliklərlə üzləşmişdi. Cəmiyyətdə sabitliyə və güclü dövlət idarəçiliyinə ehtiyac duyulurdu. İnsanlar ölkənin gələcəyi ilə bağlı narahatlıq keçirirdilər. Belə bir şəraitdə yeni siyasi qüvvənin yaradılması məsələsi gündəmə gəldi. Azərbaycanın tanınmış ziyalıları bu istiqamətdə təşəbbüs göstərdilər. Onlar Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında yeni partiyanın yaradılmasını təklif etdilər. Bu təşəbbüs sonradan Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranmasına gətirib çıxardı.
1992-ci il oktyabrın 16-da 91 nəfər Azərbaycan ziyalısı Heydər Əliyevə müraciət ünvanladı. Müraciət “Səs” qəzetində dərc olunmuşdu. Həmin müraciət tarixə “91-lərin müraciəti” kimi daxil oldu. Ziyalılar ölkənin ağır vəziyyətindən çıxış yollarının tapılmasını vacib hesab edirdilər. Onlar yeni siyasi təşkilatın yaradılmasını zəruri sayırdılar. Müraciətdə Heydər Əliyevin rəhbərliyi xüsusi olaraq qeyd edilirdi. Ziyalılar onun siyasi təcrübəsinə və dövlətçilik fəaliyyətinə böyük ümid bəsləyirdilər. Bu təşəbbüs cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrində maraq doğurdu. Müraciət yeni siyasi təşkilatlanma prosesinə təkan verdi. Beləliklə, YAP-ın yaranmasına aparan mühüm siyasi proses başlandı.
Heydər Əliyev ziyalıların müraciətinə 24 oktyabr 1992-ci ildə cavab verdi. O, yeni partiyanın yaradılması təşəbbüsünü müsbət qarşıladı. Heydər Əliyev belə bir təşkilatın yaranmasını tarixi zərurət kimi qiymətləndirdi. Onun fikrincə, partiya müstəqil Azərbaycanın möhkəmlənməsinə xidmət etməli idi. Yeni siyasi təşkilatın dövlətçilik maraqlarını əsas tutması vacib sayılırdı. Heydər Əliyev ölkənin demokratik inkişafını mühüm məqsəd kimi göstərirdi. O, ziyalıların təşəbbüsünü yüksək qiymətləndirirdi. Bu cavab partiyanın yaradılması istiqamətində fəaliyyətə yeni stimul verdi. Təşkilat komitəsinin formalaşdırılması və hazırlıq işləri sürətləndi. Nəticədə təsis konfransının keçirilməsi üçün zəmin yarandı.
1992-ci ilin noyabrında partiyanın təsis konfransına hazırlıq işləri davam etdirildi. Ölkənin müxtəlif bölgələrindən nümayəndələrin iştirakı nəzərdə tutulmuşdu. Təşəbbüs qrupu yeni siyasi təşkilatın əsas sənədlərini hazırlayırdı. Həmin dövrdə Bakıda konfransın keçirilməsi ilə bağlı çətinliklər mövcud idi. Buna görə də təsis toplantısının Naxçıvanda keçirilməsi qərara alındı. Naxçıvan həmin vaxt Heydər Əliyevin rəhbərlik etdiyi muxtar respublika idi. Konfransın təşkili üçün müxtəlif bölgələrdən nümayəndələr səfərə çıxdılar. Təşkilati işlər mürəkkəb şəraitdə həyata keçirilirdi. İştirakçılar partiyanın yaradılmasını mühüm siyasi hadisə hesab edirdilər. Hazırlıq prosesi noyabrın 21-də tarixi toplantının keçirilməsi ilə nəticələndi.
1992-ci il noyabrın 21-də Naxçıvan şəhərində Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı keçirildi. Konfrans Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Dram Teatrının binasında təşkil olundu. Toplantıda Azərbaycanın müxtəlif bölgələrini təmsil edən nümayəndələr iştirak etdilər. İştirakçıların sayı təxminən 550 nəfər idi. Konfransa Heydər Əliyev sədrlik edirdi. Toplantı ölkənin ictimai-siyasi həyatında mühüm hadisəyə çevrildi. Burada yeni siyasi təşkilatın yaradılması məsələsi müzakirə edildi. Nümayəndələr partiyanın gələcək fəaliyyət istiqamətlərini nəzərdən keçirdilər. Təsis konfransı Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması haqqında qərar qəbul etdi. Bununla Azərbaycanın siyasi tarixində yeni mərhələnin əsası qoyuldu.
Təsis konfransında partiyanın Proqramı və Nizamnaməsi müzakirəyə çıxarıldı. Bu sənədlər təşkilatın fəaliyyət prinsiplərini müəyyənləşdirirdi. Proqramda dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi əsas məqsədlərdən biri kimi göstərilirdi. Hüquqi və demokratik dövlət quruculuğu mühüm istiqamət hesab edilirdi. Sənədlərdə vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının qorunması məsələlərinə də yer verilirdi. Sosial yönümlü iqtisadiyyatın inkişafı vacib vəzifələr sırasında göstərilirdi. Nizamnamə partiyanın təşkilati quruluşunu və fəaliyyət qaydalarını müəyyən edirdi. Nümayəndələr sənədlərin müzakirəsində iştirak etdilər. Müvafiq müzakirələrdən sonra Proqram və Nizamnamə qəbul edildi. Bu sənədlər YAP-ın siyasi və təşkilati əsaslarını formalaşdırdı.
Təsis konfransının ən mühüm qərarlarından biri partiya sədrinin seçilməsi idi. Nümayəndələr Heydər Əliyevin namizədliyini dəstəklədilər. O, yekdilliklə Yeni Azərbaycan Partiyasının sədri seçildi. Bu seçim partiyanın siyasi istiqamətinin müəyyənləşməsində mühüm rol oynadı. Heydər Əliyevin dövlətçilik təcrübəsi təşkilatın inkişafı üçün əhəmiyyətli amil sayılırdı. Konfransda partiyanın rəhbər orqanları da formalaşdırıldı. Siyasi Şura və İdarə Heyətinin yaradılması təşkilati idarəetməni təmin edirdi. Sədr müavinlərinin seçilməsi də rəhbərlik strukturunun formalaşmasına xidmət etdi. Beləliklə, partiyanın əsas idarəetmə mexanizmləri müəyyənləşdirildi. YAP fəaliyyətə təşkilati və siyasi baxımdan formalaşmış qurum kimi başladı.
Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması müstəqil Azərbaycanın siyasi həyatında mühüm hadisə idi. Partiya ölkənin mürəkkəb vəziyyətində siyasi təşkilatlanma ehtiyacından meydana gəlmişdi. Onun təsis konfransı milli siyasi tarixdə xüsusi yer tutdu. YAP-ın proqram sənədlərində dövlət müstəqilliyinin qorunması əsas istiqamət kimi müəyyənləşdirilmişdi. Partiyanın yaradılması müxtəlif bölgələrdən olan insanları vahid siyasi platformada birləşdirdi. Təşkilat qısa müddətdə ölkənin müxtəlif ərazilərində öz strukturlarını formalaşdırmağa başladı. Bu proses onun ictimai-siyasi fəaliyyətinin genişlənməsinə şərait yaratdı. YAP-ın yaranması Azərbaycan siyasi sisteminin inkişafında yeni mərhələ açdı. Hadisə ölkənin müstəqillik tarixinin mühüm səhifələrindən biri kimi yadda qaldı. 21 noyabr tarixi bu səbəbdən partiyanın tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
21 noyabr 1992-ci il Azərbaycanın siyasi tarixində əlamətdar günlərdən biridir. Həmin tarixdə Naxçıvanda Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı keçirildi. Konfransda partiyanın yaradılması haqqında qərar qəbul olundu. Proqram və Nizamnamə təsdiqləndi. Heydər Əliyev yekdilliklə partiyanın sədri seçildi. Rəhbər orqanların formalaşdırılması ilə təşkilati quruculuğun əsası qoyuldu. Təsis konfransı ölkənin müxtəlif bölgələrindən olan nümayəndələri bir araya gətirdi. Bu hadisə müstəqil dövlətin siyasi həyatında mühüm iz buraxdı. YAP-ın yaranması 1990-cı illərin mürəkkəb ictimai-siyasi şəraitində baş vermişdi. Buna görə də 21 noyabr tarixi Azərbaycan siyasi tarixinin diqqətəlayiq hadisəsi kimi qiymətləndirilir.
Zaur Mehdiyev,
YAP Gədəbəy rayon təşkilatının sədr müavini