Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində 1992-ci il noyabrın 21-i mühüm ictimai-siyasi hadisə ilə yadda qalmışdır. Həmin gün Naxçıvanda Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransının keçirilməsi ölkənin mürəkkəb tarixi mərhələsində meydana çıxan siyasi təşəbbüsün təşkilati və ideoloji əsaslar üzərində formalaşması ilə nəticələndi. Bu hadisənin əhəmiyyəti yalnız yeni siyasi partiyanın yaradılması ilə məhdudlaşmırdı. Təsis konfransı müstəqilliyin ilk illərində dövlətçilik, siyasi sabitlik və demokratik inkişaf məsələlərinin xüsusi aktuallıq qazandığı bir dövrdə baş tutmuşdu.
XX əsrin sonlarında dövlət müstəqilliyini yenidən əldə edən Azərbaycan ciddi sınaqlarla üzləşmişdi. Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü, torpaqların işğalı, siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizə, idarəetmədə yaranmış problemlər və iqtisadi çətinliklər ölkənin gələcəyi ilə bağlı narahatlığı artırırdı. Müstəqilliyin hüquqi baxımdan bərpası hələ onun siyasi, iqtisadi və institusional əsaslarının tam möhkəmləndirilməsi demək deyildi. Qarşıda dayanan əsas vəzifələrdən biri dövlətin idarəetmə imkanlarını gücləndirmək, cəmiyyətdə sabitliyi təmin etmək və siyasi prosesləri hüquqi müstəviyə yönəltmək idi.
Belə bir şəraitdə yeni siyasi təşkilatın yaradılması ideyası meydana çıxdı. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən olan ziyalıların təşəbbüsü və Ümummilli Lider Heydər Əliyevin bu təşəbbüsə müsbət münasibəti nəticəsində partiyanın təsis olunması istiqamətində hazırlıq işlərinə başlanıldı. Heydər Əliyevin yeni partiyanın yaradılmasını obyektiv zərurətlə əlaqələndirməsi həmin dövrün siyasi tələblərinə verilən qiymət idi. Bu yanaşmada əsas məsələ müstəqil Azərbaycanın siyasi həyatında iştirak edəcək, müəyyən ideoloji prinsiplərə və təşkilati struktura malik siyasi qüvvənin formalaşdırılması idi.
Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransının keçirilməsi üçün Bakı şəhərində müvafiq şərait yaradılmadığından tədbirin Naxçıvanda təşkili qərara alındı. 1992-ci il noyabrın 21-də Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Dram Teatrının binasında keçirilən konfransda Bakıdan və Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən gəlmiş 550 nəfərlik təşəbbüs qrupu iştirak etdi. Konfransa həmin vaxt Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri vəzifəsində çalışan Heydər Əliyev sədrlik edirdi.
Təsis konfransında Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması haqqında qərar qəbul olundu, partiyanın Proqramı və Nizamnaməsi təsdiq edildi. Ümummilli Lider Heydər Əliyev yekdilliklə partiyanın Sədri seçildi. Eyni zamanda, Siyasi Şura və İdarə Heyəti formalaşdırıldı, Sədr müavinləri seçildi. Beləliklə, yeni siyasi təşkilatın yalnız adı və rəhbərliyi deyil, onun fəaliyyətinin hüquqi-təşkilati əsasları da müəyyənləşdirildi. 1992-ci il dekabrın 18-də partiyanın Ədliyyə Nazirliyində dövlət qeydiyyatına alınması isə təsis prosesinin növbəti mühüm mərhələsi oldu.
Konfransın siyasi əhəmiyyətini müəyyənləşdirən əsas məqamlardan biri partiyanın proqram prinsiplərinin qəbul edilməsi idi. Yeni Azərbaycan Partiyası dövlət müstəqilliyinin qorunmasını, hüquqi və demokratik dövlət quruculuğunu, qanunçuluğu, vətəndaş həmrəyliyini və sosial ədaləti fəaliyyətinin mühüm istiqamətləri kimi müəyyənləşdirdi. Bu prinsiplər müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanın qarşısında duran siyasi və ictimai vəzifələrlə birbaşa bağlı idi. Partiyanın təşkilati fəaliyyətinin Proqram və Nizamnamə əsasında qurulması isə siyasi məqsədlərin institusional çərçivədə həyata keçirilməsinə yönəlmiş addım idi.
Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranması ölkədə çoxpartiyalı siyasi sistemin formalaşdığı dövrə təsadüf edirdi. Müstəqilliyin bərpasından sonra müxtəlif siyasi təşkilatların fəaliyyətə başlaması ictimai-siyasi münasibətlərdə yeni mərhələ yaratmışdı. Bu şəraitdə YAP-ın təsis olunması siyasi plüralizmin genişlənməsi və yeni təşkilatlanma imkanlarının meydana çıxması baxımından əhəmiyyət daşıyırdı. Partiyanın müxalif siyasi qüvvə kimi fəaliyyətə başlaması, öz proqram məqsədlərini müəyyənləşdirməsi və ölkənin müxtəlif bölgələrində yerli strukturlar yaratması həmin dövrün siyasi proseslərinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi.
Təsis konfransından sonra Yeni Azərbaycan Partiyasının təşkilatlanması sürətləndi. Respublikanın müxtəlif şəhər və rayonlarında partiyanın yerli təşkilatları yaradıldı, üzvlərin sayı artdı, siyasi və ictimai fəaliyyət dairəsi genişləndi. Bu proses yeni yaradılmış təşkilatın yalnız təsis konfransının iştirakçıları ilə məhdudlaşmadığını, ölkə miqyasında fəaliyyət göstərən siyasi struktura çevrilmək istiqamətində inkişaf etdiyini göstərirdi.
1993-cü ildə Azərbaycanda baş verən siyasi hadisələr Yeni Azərbaycan Partiyasının fəaliyyətində də yeni mərhələnin başlanmasına səbəb oldu. Həmin ilin iyununda Heydər Əliyevin ölkə rəhbərliyinə qayıdışı, oktyabrın 3-də isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi partiyanın siyasi statusuna təsir göstərdi. YAP müxalifət partiyası kimi başladığı fəaliyyətini hakim siyasi qüvvə olaraq davam etdirdi. Sonrakı illərdə ölkədə həyata keçirilən dövlət quruculuğu və iqtisadi islahatlar partiyanın siyasi fəaliyyətinin də əsas mövzularından oldu.
21 noyabr 1992-ci il tarixli təsis konfransının əhəmiyyəti onun qəbul etdiyi qərarların sonrakı təşkilati və siyasi proseslərə təsiri ilə də müəyyənləşir. Həmin konfransda əsası qoyulan siyasi təşkilat zaman keçdikcə yeni proqramlar qəbul etdi, strukturunu yenilədi və fəaliyyətini dəyişən ictimai-siyasi şəraitə uyğunlaşdırdı. Bununla belə, partiyanın yaranma tarixinin əsas xüsusiyyəti onun müstəqilliyin qorunması və dövlətçilik institutlarının möhkəmləndirilməsi məsələlərinin gündəmdə olduğu bir dövrdə təsis edilməsidir.
Bu gün həmin hadisəyə tarixi məsafədən nəzər saldıqda təsis konfransının həm siyasi təşkilatlanma, həm də müstəqil Azərbaycanın partiya sisteminin inkişafı baxımından əhəmiyyəti daha aydın görünür. 1992-ci ilin noyabrında Naxçıvanda qəbul edilən qərarlar yeni siyasi təşkilatın fəaliyyətinə hüquqi və ideoloji əsas yaratdı, onun gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirdi.
Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı Azərbaycanın müasir siyasi tarixində tarixi şəraitin doğurduğu təşəbbüsün konkret qərarlara çevrildiyi hadisə kimi xüsusi yer tutur. Həmin gün qəbul edilmiş qərarlar yeni siyasi təşkilatın meydana çıxmasını rəsmiləşdirməklə yanaşı, onun ölkənin ictimai-siyasi həyatında sonrakı fəaliyyətinin başlanğıcını qoydu. Məhz bu baxımdan 21 noyabr 1992-ci il həm Yeni Azərbaycan Partiyasının tarixində, həm də müstəqil Azərbaycanın siyasi inkişaf xronologiyasında mühüm tarixdir.
Şakir Bəşirov,
YAP Neftçala rayon təşkilatının veteran üzvü