İran faktoru...

...ABŞ-ın ara seçkilərində Respublikaçıların məğlubiyyəti İranla müharibənin ən ciddi siyasi nəticələrindən biri idi. Tehran təkcə Vaşinqton və müttəfiqləri ilə hərbi qarşıdurmaya tab gətirmədi, həm də regional münaqişəni Amerikanın daxili siyasətində bir amilə çevirə bildi.

İndi Donald Tramp çətin bir vəzifə ilə üzləşir: hərbi kampaniyadan sonra simasını qorumaq, mövqeyinin daha da zəifləməsinin qarşısını almaq və eyni zamanda yeni, genişmiqyaslı münaqişədən qaçmaq...

Donald Trampın tərəfdarlarının ara seçkilərdə məğlubiyyəti, həqiqətən də, əsasən İranla müharibənin nəticəsi idi.

SİA-nın əldə etdiyi məlumata görə, ABŞ vitse-prezidenti J.D. Vens səsvermənin nəticələrini belə izah edərək, hərbi münaqişənin Respublikaçıların məğlubiyyətinin əsas səbəbi olduğunu bildirdi.

Lakin bu siyasi nəticənin arxasında daha bir şey dayanır. Bu, təkcə Amerika və İsrail zərbələrinə tab gətirməməklə yanaşı, həm də nəticələri Yaxın Şərqdən çox kənara çıxan qisas almağı bacaran İranın strateji dayanıqlığı ilə bağlıdır.

İslam Respublikası qisas almaq qabiliyyətini qoruyub saxlayaraq dünyanın ən güclü güclərindən birinin hərbi təzyiqinə tab gətirmək qabiliyyətini nümayiş etdirdi.

Üstəlik, münaqişənin nəticələri Amerika siyasi gündəliyinə birbaşa təsir göstərməyə başlayıb və hazırkı Ağ Ev administrasiyasının Yaxın Şərq strategiyasının effektivliyini şübhə altına alıb.

Daxili siyasi böhrana çevrilən hərbi kampaniya...

Qeyd edildiyi kimi, ara seçkilərinin nəticələri Respublikaçılar Partiyası üçün ciddi bir məğlubiyyət oldu. Demokratlar Konqresin hər iki palatasına nəzarəti ələ keçirdilər və Tramp administrasiyasını əvvəlki qanunvericilik üstünlüyündən məhrum etdilər.

Vens bu nəticə ilə müharibə arasındakı əlaqəni faktiki olaraq etiraf edərək yazdı: "Uduzmağımızın səbəbi müharibədir." Donald Tramp özü də İranla hərbi münaqişənin və nəticədə benzin qiymətlərinin artmasının səsverməyə təsir etdiyini etiraf etdi, baxmayaraq ki, qərarın düzgün olduğunu israr etməyə davam etdi.

Bu hal fundamental əhəmiyyət kəsb edir. Amerika administrasiyası xarici siyasət strategiyasının ciddi daxili siyasi xərclər mənbəyinə çevrildiyi bir vəziyyətlə üzləşib. Amerika gücünün nümayişi kimi nəzərdə tutulan müharibə, prezident seçkilərində Trampı dəstəkləyənlər də daxil olmaqla, seçicilərin narazılığına səbəb olub.

İndi ABŞ xarici siyasətinin formalaşması tamamilə fərqli bir parlament mühitində baş verəcək.

Demokratların əksəriyyəti hərbi xərclərə nəzarət etmək, araşdırmalar aparmaq və administrasiyaya siyasi təzyiq göstərmək üçün əlavə imkanlara sahib olacaqlar.

Əlbəttə ki, partiya çoxluğundakı dəyişiklik avtomatik olaraq hərbi əməliyyatlara son qoymaq demək deyil: prezident baş komandan kimi əhəmiyyətli səlahiyyətləri saxlayır. Lakin İrana qarşı genişmiqyaslı kampaniyanın davam etdirilməsi Ağ Ev üçün daha çətin siyasi problem yaradacaq.

Tramp: gərginləşmə və geri çəkilmə ehtiyacı arasında...

Noyabrın sonu və dekabr ayları yeni hərbi eskalasiya riskinin artdığı bir dövr ola bilər. Bu, hücum qərarının artıq verildiyi anlamına gəlmir, lakin belə bir ssenarini istisna etmək olmaz. Trampın İrana qarşı müxtəlif hərbi variantları nəzərdən keçirdiyinə dair məlumatlar bu ehtimalın qaldığını göstərir. Lakin fundamental bir problem ortaya çıxır: məhdud bir zərbə mütləq məhdud cavaba səbəb olmayacaq.

Münaqişənin inkişafına əsasən, Tehran artıq yalnız Vaşinqtonun təklif etdiyi ssenarilər çərçivəsində hərəkət etmək niyyətində deyil.

İran rəhbərliyi ABŞ-ın hər hansı yeni hərbi əməliyyatının Amerika tərəfi üçün maddi xərclər gətirməsini təmin etməkdə maraqlıdır. Buna görə də, hətta hədəflənmiş bir əməliyyat belə münaqişənin genişlənməsinə və digər regional oyunçuların cəlb olunmasına səbəb ola bilər.

Nəticədə, Trampın tammiqyaslı müharibə risklərini öz üzərinə götürmədən güc nümayiş etdirmək cəhdi faktiki olaraq qeyri-mümkün bir vəzifə ola bilər.

İran Amerika daxili siyasətində yeni bir faktor kimi…

...Bu inkişaflardan ortaya çıxan ən maraqlı nəticə, Yaxın Şərq münaqişəsinin iki dövlət arasındakı ənənəvi qarşıdurmadan kənara çıxmasıdır.

İslam Respublikası, bəlkə də ilk dəfə olaraq, hərəkətlərinin ABŞ-dakı siyasi proseslərə birbaşa təsir göstərə biləcəyini nümayiş etdirmək üçün belə bir açıq fürsət əldə etdi.

Bu, Tehranın Amerika seçkilərinin nəticələrini müəyyən etdiyi və ya Amerika seçicilərinin qərarlarını idarə etdiyi anlamına gəlmir. Lakin İranla müharibə Vaşinqtonda siyasi tarazlığı dəyişdirən amillərdən birinə çevrildi.

Paradoksal bir vəziyyət yarandı: hərbi təzyiq vasitəsilə Yaxın Şərqdə Amerika təsirini gücləndirməyə ümid edən Tramp administrasiyası əks təsirlə qarşılaşdı.

Münaqişə nəinki aydın strateji nəticə vermədi, həm də Amerika gücünün özünə əlavə məhdudiyyətlər yaratdı. Bu mənada İran asimmetrik qarşıdurmanın yeni bir modelini nümayiş etdirdi.

Birləşdirilmiş hərbi və iqtisadi güc baxımından rəqibindən aşağı olan bir dövlət münaqişənin siyasi xərclərini artırmaq üçün coğrafi mövqeyindən, enerji marşrutlarından, regional əlaqələrdən və iqtisadi qarşılıqlı asılılıqdan istifadə edə bilər. İndi oyun qaydalarını kim müəyyən edir?

Bu gün Donald Tramp İranla qarşıdurmanın bütün məntiqini yenidən nəzərdən keçirmək zərurəti ilə üzləşir. Hərbi kampaniyanın davam etdirilməsi ciddi siyasi və iqtisadi risklərlə doludur, danışıqlara qayıtmaq isə Vaşinqtonun ilkin tələblərini yenidən nəzərdən keçirməsini və güzəştlər axtarmasını tələb edəcək.

Əlavə bir çətinlik İsrail və şəxsən Benyamin Netanyahunun mövqeyi ilə yaranır, çünki onlar üçün İrana qarşı sərt xətt saxlamaq regional siyasətin əsas diqqət mərkəzindədir. Vaşinqtonun İsrailin maraqlarını nəzərə almaq istəyi Amerikanın münaqişədə iştirakının xərclərini azaltmaq zərurəti ilə ziddiyyət təşkil edə bilər.

Nəticədə, Ağ Ev demək olar ki, hər bir variantın ciddi siyasi itkilərə səbəb olduğu bir seçimlə üzləşir.

Yeni eskalasiya daha geniş müharibəyə səbəb ola bilər və diplomatik geriləmə bütün əvvəlki strategiyanın effektivliyini şübhə altına ala bilər.

İran da öz növbəsində yalnız xarici təzyiqə tab gətirməklə yanaşı, daha güclü bir düşmən üçün strateji çətinliklər yaratmağa qadir olan bir dövlət kimi imicini möhkəmləndirmək imkanı qazanıb.

Bu şəraitdə Tehranı Amerika siyasətinin yeni "kralı" adlandırmaq olarmı?

Hələlik bu, müəyyən edilmiş faktdan daha çox siyasi metaforadır. Lakin İranla qarşıdurmanın nəticələrinin Vaşinqtonda güc balansına təsir göstərə biləcəyi ehtimalı ciddi şəkildə nəzərdən keçirilməyə layiqdir.

Bəlkə də mövcud münaqişənin əsas dərsi məhz budur: müasir dünyada hərbi üstünlük artıq siyasi qələbəni təmin etmir. Hərbi təzyiqdən sağ çıxmağı bacaran dövlət rəqibinə tamamilə gözlənilməz yollarla, o cümlədən öz siyasi sistemi vasitəsilə təsir göstərmək imkanı qazana bilər.

Donald Tramp üçün bu o deməkdir ki, İran məsələsi indi yalnız Yaxın Şərqdəki vəziyyətlə deyil, həm də ABŞ-ın özünün daxili siyasəti ilə müəyyən ediləcək.

Əli Babayev