Regional normallaşmanın sərhədləri

Bir müddətdir ki, Orta Şərq regionunda diplomatik normallaşma prosesi gedir. Uzun sürən münaqişədən sonra regionun aparıcı gücləri münaqişədən diplomatiyaya keçən yol xəritəsi ortaya qoydular. Belə bir normallaşma ilk dəfə İsraillə İbrahim sazişi çərçivəsində bir araya gələn Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) ilə birlikdə Tramp dövründə başladı. Daha sonra Bəhreyn və Mərakeşin də bu prosesdə iştirakı ilə İsrail-ərəb normallaşması daha geniş çərçivədə öz yerini aldı.

“Ərəb baharı” region ölkələrini bir-biri ilə vuruşduqları müxtəlif düşərgələrə sürüklədi və Suriya, Liviya, Yəmən və İraq başda olmaqla bir çox ölkəni zəiflətdi. Türkiyə daxil Səudiyyə Ərəbistanı, İran və Misir kimi bölgənin ənənəvi gücləri, enerjilərini öz təhlükəsizliklərini təmin etməyə sərf etdilər. BƏƏ və Qətər kimi kiçik körfəz ölkələri də bu prosesdən çox yorulub. İsrailə qarşı təhdidlər hər keçən gün çeşidlənsə də, bu prosesin qazananı kimi göründü. Bir tərəfdən ərəb ölkələri öz aralarında parçalanaraq zəifləyərkən onların bölgədəki iki mühüm rəqibi olan İran və Türkiyə Suriya üzərindən qarşılıqlı vəkil müharibəsinə girdilər. İndi yeni bir dövrün qapısı açılmağa çalışılır.

Belə bir addım ilk olaraq sürpriz şəkildə Türkiyə ilə BƏƏ arasında yaşandı. Ərəb baharından sonra demək olar ki, hər bir regional qarışıqlıqda üz-üzə gələn iki güc nəhayət güzəştə getməyə üstünlük verdi. İsrail və BƏƏ arasında normallaşma prosesi İsrail baş nazirinin BƏƏ-yə səfəri ilə pik həddə çatdı. Tarixdə ilk dəfə İsrailin baş naziri BƏƏ-yə getdi və bir ilkə imza atdı. İsrailin baş nazirinin səfərindən bir qədər əvvəl Qətər Türkiyə Prezidenti Ərdoğanı qonaq etdi. Ərdoğan bölgənin mühüm strateji ölkəsi ilə ikitərəfli münasibətlərinin strateji məzmununu qoruyacaq səfərlə Qətərin Türkiyə üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu vurğuladı. Dohaya gələn digər qonaq Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd bin Salman oldu.

Səfər 2017-ci ildə Qətər blokadasından sonra normallaşma prosesinin demək olar ki, zirvəsi idi. Səudiyyə Ərəbistanı ilə İran arasında normallaşma səyləri və Türkiyə-Misir və Türkiyə-İsrail arasında normallaşma səyləri nəzərə alınarsa, bölgədə yeni bir sülh dövrü yarana bilər. Ancaq gözləntiləri yüksək tutmaq düzgün münasibət deyil. Bunun bir neçə səbəbi var.

Birincisi, normallaşma səylərinin qlobal miqyasda rəqabətin qızışdığı bir vaxtda ortaya çıxmasıdır. ABŞ-Çin və Rusiya-Qərb rəqabətinin hər keçən gün toqquşmaya çevrildiyi bir vaxtda sistemli xaosun bölgəyə müsbət təsir göstərməsi mümkün olmaya bilər. Bu kontekstdə başqa bir məsələ də odur ki, ABŞ diqqətini Çinə yönəltdiyi halda, artıq Orta Şərqi öz ixtiyarına buraxan bir rəftar göstərdi. Bayden administrasiyası bunun əksi barədə açıqlamalar versə də, Əfqanıstanda baş verənlər Orta Şərqdəki güclər üçün dərs xüsusiyyətindədir.

İkinci mühüm məsələ ondan ibarətdir ki, regional miqyaslı problemlər hələ də öz həllini tapmayıb. Suriya başda olmaqla Liviya, Livan, Yəmən və İraq kimi ölkələr münaqişə potensialı olan ən çox ehtimal edilən ssenarilər sırasındadır. Ona görə də münaqişə mühitinin bitdiyini söyləmək hələ tezdir. Digər məsələ ondan ibarətdir ki, münaqişənin siyasi mübarizə cəbhəsində konsensus yoxdur.

Üçüncü, lakin ən mühüm məsələ ondan ibarətdir ki, İranın nüvə siyasəti hələ də birmənalı olmayan məsələ olaraq qalır. Vyana danışıqlarından nəticə çıxarmaq üçün Tehran güzəştə yox, güzəştlərə getməlidir. Problemin həll olunmadığı aydın olsa da İsrailin İrana qarşı hərbi həlli üçün London, Vaşinqton və Körfəz xəttini eyniləşdirmə ehtimalı artır. Bu ehtimalın hərbi münaqişəyə çevrilməsi riski region üçün normallaşma mühitinin tamamilə aradan qalxması deməkdir.

Nəticə etibarı ilə, normallaşma həm məcburi, həm də seçimlərdən ibarət bir prosesdir, lakin bir çox kövrək cəhətləri var.