Azərbaycanın qanunvericilik aktlarında bəzi insan və hüquq azadlıqlarının üzərinə məhdudiyyətlər qoyulması

"Kütləvi informasiya vasitələri haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun 10-cu maddəsi belə informasiya vasitələrinin istifadəsi üzərinə müəyyən məhdudiyyətlər qoyur. Qanun normal konstitusiya quruluşunda kütləvi informasiya vasitələrinin fəaliyyətlərinin məhdudlaşdırması üçün müəyyən əsasları sadalayır. Göstərilən qanuna əsasən, "Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə mühafizə edilən sirlərin açılması, dövlətin mövcud konstitusiya quruluşunun zorakılıqla devrilməsi, dövlətin bütövlüyünə müdaxilə, müharibə, zorakılıq və qəddarlığın təbliğatı, milli, irqi, sosial ayrı-seçkiliyin və dözümsüzlüyün qızışdırılması, etibarlı mənbə adı altında vətəndaşların şərəf və, ləyaqətini alçaldan şayiə, yalan və əvvəlcədən yalan olduğu bilinən yazıların, pornoqrafik materialların, böhtanların nəşri və ya digər qanuna zidd hərəkətlərin edilməsi üçün kütləvi informasiya vasitələrindən istifadə olunmasına yol verilmir".

Beləliklə, yuxarıda göstərilənləri nəzərə alaraq, fövqəladə (hərbi) vəziyyət şəraitlərində insan hüquq və azadlıqlarının məhdudlaşdırılmasının əsasları sırasına aşağıdakıları aid etmək olar:

1. İnsan və vətəndaşın bəzi əsas hüquq və azadlıqlarının üzərinə məhdudiyyət qoyulmasına qadağa. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 27-ci maddəsində (qanunauyğun müharibə aparılması nəticəsində baş verən ölüm halları istisna olmaqla), 28-ci maddənin I hissəsində, 46-cı maddənin III hissəsində, 63-cü və 64-cü maddələrdə, 71-ci maddənin VIII hissəsində nəzərdə tutulmuş hüquqlar məhdudlaşdırıla, onlar barədə qeyd-şərtlər qoyula bilməz.

2. Qeyri-adi şəraitlərdə adi məhkəmə icraatı qaydasının saxlanılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Buna əlavə təminatı konstitusiyanın 125-ci maddəsinin VI hissəsində təsbit edilmiş "Azərbaycan Respublikasında fövqəladə məhkəmələrin yaradılması qadağandır" müddəasında görmək olar. Bundan əlavə, "Hərbi vəziyyət haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun 16.1-ci maddəsinə əsasən, "hərbi vəziyyətin tətbiqi Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilinin (Ombudsmanın) fəaliyyətini dayandırmır və məhdudlaşdırmır".

Digər bütün hüquq və azadlıqların əlavə müvəqqəti məhdudlaşdırılması yalnız müəyyən məqsədlərin - vətəndaşların təhlükəsizliyinin və konstitusiya quruluşunun müdafiəsinin təmin edilməsinə nail olmaq üçün mümkündür. Qanunvericinin fikrincə, qüvvədə olan qanunların təhlili, məhdudlaşdırılması fövqəladə vəziyyət şəraitlərində konstitusiyanın təsbit etdiyi məqsədlərə nail olmaq üçün yol verilə bilən və tamamilə vacib olan hüquq və azadlıqların siyahısını müəyyən etməyə imkan verir. Bu siyahı həm şəxsi, həm də siyasi və iqtisadi hüquq və azadlıqları təşkil edir: a) hərəkət azadlığı, yaşayış yerini seçmək və ölkə hüdudlarından kənara çıxmaq hüququ. Aşağıdakılar bu hüququn məhdudlaşdırılma formalarına aiddir: giriş və çıxışın xüsusi rejimi; nəqliyyat vasitələrinin hərəkətlərinin məhdudlaşdırılması; komendant saatı, yəni vətəndaşların şəxsiyyətini təsdiq edən, xüsusi olaraq verilmiş buraxılış vəsiqələri və sənədlər olmadan küçə və digər ictimai yerlərdə sutkanın müəyyən edilmiş vaxtında olmağa qoyulmuş qadağa; fövqəladə vəziyyət rejimini pozan və fövqəladə vəziyyətin tətbiq edildiyi ərazidə yaşamayan şəxslərin onun hüdudlarından kənara çıxarılması; vətəndaşların ərazinin və obyektlərin ayrı-ayrı sahələrinə buraxılmaması; vətəndaşların ərazinin və ya obyektlərin müəyyən sahələrində qalmaları və ya oraları tərk etmək öhdəliyi;

b) vətəndaşlarda silah olması haqqında məlumatın olduğu təqdirdə şəxsi baxış, əşyalara, mənzil və nəqliyyat vasitələrinə baxış yolu ilə müstəsna hallarda şəxsi toxunulmazlıq, mənzil toxunulmazlığı hüquqları məhdudlaşdırıla bilər;

c) azadlıq hüququ komendant saatı rejimi bitənə qədər onu pozan vətəndaşların saxlanılması, həmçinin üzərlərində şəxsiyyətlərini təsdiq edən sənədləri olmayan şəxslərin onların kimliklərinin müəyyən edilməsinə qədər 3 sutkadan artıq olmayaraq, saxlanılması yolu ilə məhdudlaşdırıla bilər.

2. Hüquq və azadlıqların məhdudlaşdırılması konstitusiyanın özündə göstərilən məqsədlərin əldə edilməsi üçün, həqiqətən zəruri olmalıdır.

Məhdudiyyətlərin konstitusiyanın məqsədləri ilə uyğunluğu prinsipinin bir neçə aspekti var.

Birincisi, qanunverici, hüquq və azadlıqların müəyyən edilmiş məhdudiyyətlərini konstitusiyada əksini tapmış məqsədlərlə uyğunlaşdırmalı və təsbit olunmuş məqsədlərə nail olmaq üçün məhdudlaşdırılması həqiqətən vacib olan hüquqları sadalamalıdır. Bu məqsədlər qanunverici üçün müəyyən istiqamət verir.

İkincisi, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti fövqəladə vəziyyətin tətbiq edilməsi barədə qərar qəbul edərkən, aşağıdakını müəyyən etməlidir: onun tətbiq edilməsi şərti, fövqəladə tədbirlər tətbiq etmədən aradan qaldırılması mümkün olmayan vətəndaşların təhlükəsizliyi və ya respublikanın konstitusiya quruluşuna real fövqəladə və qaçılmaz təhlükə təşkil edirmi?

Üçüncüsü, Milli Məclis Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fövqəladə vəziyyətin tətbiq edilməsi barədə Fərmanını bu məqsədlərin əldə edilməsi mövqeyindən qiymətləndirməlidir.

3. Fövqəladə və hərbi vəziyyət şətlərində hüquq və azadlıqların məhdudlaşdırılması yalnız bu rejimləri tənzimləyən qanunlarla müəyyən edilməlidir. Fövqəladə (hərbi) vəziyyət şəraitlərində hüquq və azadlıqların əlavə məhdudiyyətləri yalnız qanunla müəyyən edilə bilər. Bu məhdudiyyətlər qanunlardan başqa heç bir digər aktlarla müəyyən edilə bilməz. Hazırda qüvvədə olan qanunların fövqəladə və ya hərbi vəziyyət şəraitlərində hüquq və azadlıqların məhdudlaşdırılması imkanlarına yol verən bütün normalarını kənarlaşdırmaq labüddür; bu məsələlər müstəsna olaraq qanunla nizama salınmalıdır.

4. Fövqəladə vəziyyətin tətbiq edildiyi ərazidə olan şəxslər hansı hüquq və azadlıqların hansı həcmdə məhdudlaşdırıldığı barədə məlumatlandırılmalıdırlar.

"Fövqəladə vəziyyət haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən, fövqəladə vəziyyətin tətbiq edilməsi barədə normativ- hüquqi akt dərhal kütləvi informasiya vasitələri ilə elan olunmalı, rəsmi qaydada dərc edilməlidir.

Göstərilən Qanunun 21-ci maddəsinin birinci hissəsinə əsasən, "fövqəladə vəziyyət şəraitində müvafiq icra hakimiyyəti orqanlarının, yerli özünüidarə orqanlarının səlahiyyətlərinin, eləcə də mülkiyyət formasından asılı olmayaraq, bütün hüquqi şəxslərin hüquqlarının və qanuni mənafelərinin, vətəndaşların, əcnəbilərin və vətəndaşlığı olmayan şəxslərin hüquq və azadlıqlarının məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutan və tətbiq edilən tədbirlər Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, qanunları və Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələr ilə müəyyən edilmiş qaydada, yaranmış vəziyyətin kəskinliyindən irəli gələn hədlər çərçivəsində həyata keçirilir". Fikrimizcə, Prezidentin Fərmanında hüquq və azadlıqların məhdudiyyətlərinin siyahısı olmamalıdır. Məhdudiyyətlər yalnız qanunla nizama salınır. Hər hansı qeyri-adi rejimi nizama salan qanun çox xüsusi qanundur, şərti olaraq, bu, "yatan" qanundur. O, adi şəraitlərdə istifadə edilmir, yalnız Prezident tərəfindən fövqəladə vəziyyətin tətbiq edilməsindən onun sona çatmasınadək qüvvədə olur, daha doğrusu, hərbi və fövqəladə vəziyyət haqqında qanunlar Prezidentin Fərmanı ilə hüquqi qüvvəyə minir. Bu baxımdan da, dövlət hakimiyyəti orqanlarının vəzifəsi qanunun tələblərini vaxtında və mümkün qədər ətraflı şəkildə əhalinin nəzərinə çatdırmaqdır.

5. Qeyri-adi rejimin ən başlıca əlamətlərindən biri də onun mövcudluğunun (qüvvəsinin) məhz müvəqqəti xarakteridir. "Fövqəladə vəziyyət haqqında" Qanunun 6-cı maddəsinə əsasən, onun qüvvədə olma müddəti 60 gündən artıq ola bilməz. Bu müddət bitdikdən sonra o, ləğv edilə və ya 60 gündən çox olmayaraq artırıla bilər. Müvafiq olaraq, fövqəladə vəziyyət müddətində tətbiq edilən hüquq və azadlıqların məhdudiyyətləri də müvəqqətidir.

6. Qeyri-adi şəraitlərdə hüquq və azadlıqların məhdudiyyətləri bu rejimin tətbiq edildiyi ərazidə qüvvədədir. Məhdudiyyətlərin qüvvədə olmasının ərazi hüdudları da Fərmanda dəqiq müəyyən edilməlidir.

7. Əgər "Azərbaycan Respublikasında insan hüquq və azadlıqlarının həyata keçirilməsinin tənzimlənməsi haqqında" Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Qanununun 3-cü maddəsinə əsasən, "Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası və Azərbaycan Respublikasının iştirakçısı olduğu beynəlxalq müqavilələrdə nəzərdə tutulan insan hüquq və azadlıqları yalnız qanunla məhdudlaşdırıla bilər"sə, onda hüquq və azadlıqların məhdudlaşdırılmasında dövlət hakimiyyətinin icraedici orqanları səlahiyyətlərinin tam təfsilatı ilə qanunla nizamlanması tamamilə məntiqidir, daha doğrusu, belə məhdudiyyətlərin hüdudları qanunla təsbit edilməlidir. Bununla yanaşı, fövqəladə vəziyyət tədbirlərinin həyata keçirilməsinə cavabdeh olan dövlət orqanları və bu orqanların səlahiyyətlərinin dəqiq sərhədləri fövqəladə vəziyyətin tətbiq edilməsi haqqında Fərmanda göstərilməlidir.

Bir daha qeyd etmək lazımdır ki, qanun hüquq və azadlıqların məhdudlaşdırılmasında tətbiq edilən tədbirləri tam təsilatı ilə elə nizama salmalıdır ki, hüquq və azadlıqların qanuni məhdudlaşdırılmaları onları pozmasın və cəza tədbirlərinə çevrilməsin.

Yuxarıda deyilənlərə yekun vuraraq, müəyyən nəticələrə gəlmək olar:

1. Hüquq və azadlıqların məhdudlaşdırılmasının ayrılmaz elementi olan fövqəladə (hərbi) vəziyyət institutu hüquqi qaydanın daha radikal, eyni zamanda vacib və səmərəli bərpa edilməsi vasitəsidir.

2. İnsan və vətəndaşın hüquq və azadlıqlarına əlavə məhdudiyyətlərin qoyulmasını nəzərdə tutan fövqəladə vəziyyət təbii-texnogeol xarakterli (belə hallarda vətəndaşlar üçün daha az çətinlik törədən başqa rejimlər tətbiq edilə bilər) səbəblərə görə deyil, yalnız sosial münaqişələrdə (konstitusiya quruluşunun zorakılıqla dəyişdirilməsi cəhdləri, kütləvi iğtişaşlar, millətlərarası münaqişələr) tətbiq edilməlidir.

3. Hazırda ən aktual məsələ "Fövqəladə vəziyyət haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun müddəalarını konkretləşdirməkdir. Qeyd etmək vacibdir ki, böhran vəziyyətlərinin idarə edilməsinin hüquqi mexanizmləri qabaqcan nəzərə alınmasa, onda real böhran şəraitlərində hərəkətlərin dəqiqliyini gözləmək çətindir, hüquqi nizamasalmanın aşağı səviyyəsi isə "vaxtsız və səhv qərarlara, özünü doğrultmayan qurbanlara və həddən artıq dağılmalara, uzunmüddətli düşmənçiliyə və gərginliyə" gətirib çıxarar və ümumilikdə, "normal həyata qayıdışı" çətinləşdirər. Əsaslı nizamasalma, dövlət orqanlarının səlahiyyətləri ilə insanın hüquq və azadlıqları arasındakı optimal nisbəti tapmaq, qanuni hüquqi qaydanın bərpası məqsədilə vasitə və üsulların seçilməsində icra hakimiyyəti orqanlarının səlahiyyətlərini məhdudlaşdırmaq üçün vacibdir.

4. Qeyri-adi vəziyyətlərin hüquqi qaydada nizama salınmasına həsr edilən qanunlarda hüquq və azadlıqların məhdudlaşdırılması ümumi formada ifadə olunduğuna görə, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanını təsdiq edərkən, parlamentin məhdudlaşdırılan hüquq və azadlıqların siyahısına xüsusi diqqət yetirməsi vacibdir. Məhdudlaşdırılan hüquqların Azərbaycan Respublikası Prezidentinin aktında birbaşa göstərilməsi insanların hüquq və azadlıqlarının dövlət orqanlarının özbaşına məhdudiyyətlərindən müdafiəsində əlavə təminatdır. Tətbiq edilən məhdudiyyətlərin siyahısı tam xarakter daşımalıdır.

5. Qeyri-adi rejimləri nizama salan qanunların həyata keçirilməsində əsas konstitusiya prinsipinə ("insan və vətəndaşın hüquq və azadlıqları fasiləsiz fəaliyyət göstərir") ciddi əməl etmək lazımdır.

6. Qeyri-adi rejimin tətbiqi heç də onu göstərmir ki, icraedici hakimiyyət konstitusiyada göstərilmiş hüdudlarından kənara çıxarılır. Dövlət hakimiyyətinin xüsusi fəaliyyət göstərdiyi rejimdə ictimai və xüsusi münasibətləri birbaşa və ya dolayı yolla nizama salan konstitusiyanın özü, qanunlar və digər hüquqi aktlar konstitusiyanın normal fəaliyyətində yol verilə bilən geriyəçəkilmələrin hüquqi sərhədlərini müəyyən edir. Konstitusiya quruluşuna qarşı mövcud olan qeyri-adi təhlükələrin ləğvi və konstitusiya qaydasının bərpa edilməsində dövlət hakimiyyəti orqanlarının konstitusiya və qanunlar çərçivəsində ciddi fəaliyyət göstərmələri vacibdir.

7. Xüsusi rejimlərin qüvvədə olduğu müddətdə silah tətbiq edilməsi mümkündür, lakin qanunla buna ciddi şəkildə məhdudiyyət qoyulmalıdır. Fövqəladə vəziyyət şəraitlərində ən böyük çətinlik dövlətin bütün ərazisində və ya onun bir hissəsində güc tətbiq etmənin hüdudları, xarakteri, üsulları və həcmi məsələlərinin həllində və bunun nəticəsi olaraq, belə şəraitlərdə vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının qorunmasında meydana çıxır.

Prinsip etibarilə, Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin təyinatı onun ərazisinin toxunulmazlığı və bütövlüyünün silahlı müdafiəsi, təcavüzün dəf edilməsidir. Lakin "Fövqəladə vəziyyət haqqında" Qanunun 12-ci maddəsinin birinci hissəsinə əsasən, fövqəladə vəziyyət tətbiq edilərkən, müstəsna hallarda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Milli Məclisin razılığı ilə müvafiq Qanunun 11-ci maddəsində nəzərdə tutulan qüvvə və vasitələrdən əlavə "digər müvafiq icra orqanlarının qüvvələrini və vasitələrini də cəlb edə bilər".

Qanunla müəyyən edilmiş rejimlərin fəaliyyətindən kənarda silahlı qüvvənin tətbiqi yolverilməzdir. Ölkə daxilində fövqəladə vəziyyətlərin yaranması zamanı silahlı qüvvələrdən istifadə həmişə əsaslandırılmış təhlükə yaradır, çünki bu, insan hüquqlarının, ilk növbədə yaşamaq hüququnun kütləvi pozuntusunu yarada bilər.

8. Qeyri-adi rejimləri nizama salan qanunlarda vətəndaşların öz hüquq və azadlıqlarını qorumasının konkret hüquqi mexanizmləri öz əksini tapmalıdır. Fövqəladə və ya hərbi vəziyyət zamanı hüquq və azadlıqların, xüsusilə mülkiyyət hüququnun məhdudlaşdırılmasından irəli gələn əmlak itkilərinin kompensasiya edilməsinin əsasları, həcmi və qaydası müəyyən edilməlidir.

9. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında 1997-ci il Polşa Respublikasının Konstitusiyasında (XI hissə, "Fövqəladə vəziyyət") olduğu kimi, fövqəladə (hərbi) vəziyyət institutuna həsr edilmiş ayrıca hissəni əks etdirmək məqsədəuyğun olardı.

Vahid ÖMƏROV,

fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru