Azərbaycan milli mətbuatı: 151 illik zəngin irs və müasir informasiya məkanında yeni çağırışlar - ŞƏRH

22 iyul Azərbaycan xalqının ictimai-siyasi və mədəni həyatında xüsusi əhəmiyyət daşıyan tarixi günlərdən biridir. Məhz bu tarixdə – 1875-ci il iyulun 22-də böyük maarifçi Həsən bəy Zərdabi tərəfindən nəşr olunan "Əkinçi" qəzeti ilə Azərbaycan milli mətbuatının əsası qoyulmuşdur. Bu hadisə yalnız yeni bir qəzetin çapı deyil, xalqın maariflənməsi, milli şüurun formalaşması və ictimai fikrin inkişafı istiqamətində başlanmış böyük ideoloji hərəkat idi. Aradan keçən 151 il ərzində Azərbaycan mətbuatı müxtəlif ictimai-siyasi mərhələlərdən keçərək müasir dövrdə ölkənin informasiya siyasətinin əsas dayaqlarından birinə çevrilmişdir.

XIX əsrin ikinci yarısında Azərbaycanda baş verən ictimai dəyişikliklər, elm və təhsilə marağın artması, milli dilin inkişaf etdirilməsi zərurəti yeni bir informasiya platformasının yaranmasını qaçılmaz etmişdi. Həsən bəy Zərdabi dövrünün qabaqcıl ziyalısı kimi anlayırdı ki, cəmiyyətin tərəqqisi yalnız savadlı və məlumatlı vətəndaşların yetişməsi ilə mümkündür. Bu baxımdan "Əkinçi" qəzeti sadəcə xəbərlər dərc edən nəşr deyil, milli düşüncənin formalaşmasına xidmət edən maarifçilik tribunası idi. Qəzet kənd təsərrüfatından təhsilə, səhiyyədən ictimai problemlərə qədər geniş mövzuları işıqlandıraraq insanların dünyagörüşünün zənginləşməsinə mühüm təsir göstərirdi.
"Əkinçi"nin fəaliyyəti uzun sürməsə də, onun yaratdığı ənənə Azərbaycan jurnalistikasının gələcək inkişaf yolunu müəyyən etdi. Sonrakı illərdə nəşr olunan "Ziya", "Ziyayi-Qafqaziyyə", "Kəşkül", "Şərqi-Rus", "Həyat", "Füyuzat", "İrşad", "Molla Nəsrəddin", "Açıq söz" və digər mətbuat orqanları milli ideyaların yayılmasına, ictimai fikrin zənginləşməsinə və azərbaycançılıq məfkurəsinin möhkəmlənməsinə mühüm töhfələr verdilər. Bu nəşrlər cəmiyyətin müxtəlif problemlərini gündəmə gətirərək xalqın milli oyanışında və istiqlal düşüncəsinin formalaşmasında əvəzsiz rol oynadılar.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə milli mətbuat daha da inkişaf edərək dövlət quruculuğu prosesinin ayrılmaz hissəsinə çevrildi. Müstəqil dövlətin ideyalarının təbliği, milli birlik ruhunun möhkəmləndirilməsi və demokratik dəyərlərin təşviqi istiqamətində qəzet və jurnalların fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Sonrakı sovet dövründə isə mətbuat ciddi ideoloji nəzarət altında fəaliyyət göstərsə də, Azərbaycan jurnalistləri milli-mədəni irsin qorunmasına, ədəbiyyatın, incəsənətin və elmin inkişafına öz töhfələrini verməyə davam etdilər.
1993-cü ildən etibarən ölkədə yaranmış siyasi sabitlik və dövlət quruculuğu prosesinin sürətlənməsi media sahəsində də yeni mərhələnin əsasını qoydu. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi ardıcıl islahatlar nəticəsində mətbuatın hüquqi bazası təkmilləşdirildi, söz və fikir azadlığının təmin olunması istiqamətində mühüm qərarlar qəbul edildi. Xüsusilə 1998-ci ildə dövlət senzurasının ləğvi Azərbaycan mediasının inkişaf tarixində dönüş nöqtəsi hesab olunur. Bu addım jurnalistlərin daha sərbəst fəaliyyət göstərməsinə, cəmiyyətin obyektiv və operativ məlumatlandırılmasına geniş imkanlar yaratdı.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə informasiya siyasətinin müasir çağırışlara uyğun şəkildə yenilənməsi media sektorunun inkişafına yeni impuls verdi. Rəqəmsal texnologiyaların geniş tətbiqi, jurnalistikanın institusional inkişafı, informasiya təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi və peşəkar medianın dəstəklənməsi dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirildi. Medianın İnkişafı Agentliyinin yaradılması, "Media haqqında" Qanunun qəbul olunması, jurnalistlərin peşə hazırlığının artırılması və media subyektlərinə göstərilən dövlət dəstəyi bu istiqamətdə həyata keçirilən mühüm addımlardır.
Müasir dövrdə informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı medianın fəaliyyət prinsiplərini köklü şəkildə dəyişib. Ənənəvi qəzet və televiziya ilə yanaşı, internet portalları, sosial media platformaları və rəqəmsal kommunikasiya vasitələri informasiyanın yayılmasında aparıcı mövqeyə yüksəlib. Süni intellekt texnologiyalarının tətbiqi xəbərlərin hazırlanması, məlumatların emalı və auditoriya ilə əlaqələrin qurulmasında yeni imkanlar yaradıb. Bununla yanaşı, dezinformasiyanın və saxta xəbərlərin sürətlə yayılması peşəkar jurnalistikanın məsuliyyətini daha da artırıb. Bu gün jurnalistin əsas vəzifəsi yalnız xəbəri operativ şəkildə təqdim etmək deyil, həm də onun doğruluğunu yoxlamaq, cəmiyyətə etibarlı informasiya çatdırmaq və ictimai etimadı qorumaqdır.
Azərbaycan mediası Vətən müharibəsi zamanı informasiya cəbhəsində üzərinə düşən tarixi missiyanı uğurla yerinə yetirdi. Jurnalistlər cəbhədə baş verən hadisələri operativ şəkildə işıqlandırmaqla yanaşı, ölkəmizin haqq səsini beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmaq istiqamətində böyük fəaliyyət göstərdilər. Düşmən tərəfindən yayılan saxta məlumatlar faktlar əsasında ifşa olundu, Azərbaycanın ədalətli mövqeyi dünya ictimaiyyətinə peşəkar şəkildə təqdim edildi. Müharibədən sonrakı mərhələdə də media azad olunmuş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərini, Böyük Qayıdış Proqramını və Qarabağda yaranan yeni sosial-iqtisadi reallıqları ictimaiyyətə çatdırmaqda mühüm rol oynayır.
Son illər Azərbaycanın beynəlxalq media əməkdaşlığında fəal iştirak etməsi ölkəmizin informasiya məkanındakı nüfuzunu daha da artırıb. Şuşa şəhərində təşkil olunan Qlobal Media Forumları müxtəlif ölkələrdən jurnalistləri, media ekspertlərini və beynəlxalq təşkilatların nümayəndələrini bir araya gətirərək informasiya təhlükəsizliyi, media etikası, rəqəmsal transformasiya, süni intellekt və dezinformasiyaya qarşı mübarizə kimi mühüm məsələlərin müzakirəsinə şərait yaradır. Bu platforma Azərbaycanın qlobal informasiya siyasətində artan rolunu və beynəlxalq əməkdaşlığa verdiyi önəmi bir daha nümayiş etdirir.
Qloballaşan dünyada milli medianın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri rəqabətədavamlı informasiya resurslarının formalaşdırılmasıdır. Bunun üçün jurnalistlərin peşə hazırlığının müasir standartlara uyğunlaşdırılması, rəqəmsal bacarıqların inkişaf etdirilməsi, media savadlılığının genişləndirilməsi və innovativ texnologiyaların tətbiqi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda, milli informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunması, kibertəhdidlərə qarşı dayanıqlı media mühitinin yaradılması və milli maraqların etibarlı şəkildə müdafiəsi gələcək inkişafın əsas istiqamətləri kimi çıxış edir.
Azərbaycan milli mətbuatı ötən əsrlər ərzində təkcə xəbərləri çatdıran vasitə olmayıb, həm də xalqın milli kimliyinin, dövlətçilik təfəkkürünün və ictimai həmrəyliyinin formalaşmasına xidmət edən mühüm institut kimi fəaliyyət göstərib. Mətbuat cəmiyyətlə dövlət arasında etibarlı körpü rolunu oynayaraq ictimai fikrin inkişafına, vətəndaş məsuliyyətinin formalaşmasına və milli maraqların müdafiəsinə öz töhfəsini verib.
Bu gün Azərbaycan mediası yeni texnologiyalarla zənginləşsə də, onun əsas prinsipləri dəyişməz olaraq qalır. Dəqiq, obyektiv və operativ informasiya təqdim etmək, peşə etikası normalarına sadiq qalmaq, milli maraqları qorumaq və cəmiyyətin düzgün məlumatlandırılmasına xidmət etmək jurnalistikanın başlıca missiyasıdır. Həsən bəy Zərdabinin "Əkinçi" ilə əsasını qoyduğu bu müqəddəs yol müasir rəqəmsal dövrdə də uğurla davam edir və Azərbaycan mediası gələcəkdə də ölkəmizin inkişafına, informasiya təhlükəsizliyinin möhkəmlənməsinə və beynəlxalq informasiya məkanında həqiqətlərin müdafiəsinə öz layiqli töhfəsini verməkdə davam edəcəkdir.

Türkanə Kərimova
Yap Babək rayon təşkilatının əməkdaşı