Naxçıvan inkişafın yeni mərhələsində - ŞƏRH

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 11 avqust 2026-cı ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasına səfəri muxtar respublikanın gələcək inkişaf perspektivlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm siyasi və iqtisadi əhəmiyyət daşıyır. Prezident kimi Naxçıvana 17-ci dəfə səfər etdiyini bildirən İlham Əliyev səfər çərçivəsində həyata keçirilən layihələr və qarşıda duran vəzifələr barədə danışarkən bir daha göstərdi ki, Naxçıvanın inkişafı Azərbaycanın ümumi inkişaf strategiyasının ayrılmaz hissəsidir.
Bu səfərin diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri Naxçıvanın keçdiyi inkişaf yoluna və qarşıdakı mərhələyə kompleks yanaşmanın ortaya qoyulmasıdır. Çünki Naxçıvanı yalnız bugünkü sosial-iqtisadi göstəriciləri ilə qiymətləndirmək mümkün deyil. Bu qədim diyar Azərbaycanın dövlətçilik, mədəniyyət və memarlıq tarixində xüsusi yer tutur. Atabəylər dövlətinin paytaxtı olmuş Naxçıvan əsrlər boyu mühüm siyasi və mədəni mərkəzlərdən biri kimi formalaşıb. Möminə xatun məqbərəsi, Əcəmi Naxçıvaninin yaratdığı memarlıq nümunələri və digər tarixi abidələr bu qədimliyin maddi ifadəsidir.
Prezidentin səfər zamanı Naxçıvanın tarixi-mədəni irsinin qorunması məsələsinə xüsusi diqqət yetirməsi də təsadüfi deyil. Möminə xatun məqbərəsinin bərpası, digər tarixi-mədəni obyektlərin konservasiyası və qorunması ilə bağlı layihələr göstərir ki, Naxçıvanın gələcək inkişafı yalnız iqtisadi göstəricilərin yüksəldilməsi ilə ölçülmür. Müasir inkişafın təməlində milli kimliyin, tarixi yaddaşın və mədəni irsin qorunması dayanır.
Lakin Naxçıvanın qarşısında duran müasir çağırışlar tarixi irsin qorunmasından daha geniş məsələləri əhatə edir. Coğrafi baxımdan Azərbaycanın əsas hissəsindən ayrı yerləşməsi muxtar respublikanın təhlükəsizlik və enerji təminatını daim xüsusi diqqət tələb edən məsələyə çevirib. Məhz buna görə Naxçıvanın inkişaf perspektivləri haqqında danışarkən enerji təhlükəsizliyi məsələsi xüsusi yer tutur.
Müasir dünyada enerji təhlükəsizliyi artıq yalnız elektrik enerjisinin istehsalı və istehlakçılara çatdırılması məsələsi deyil. Enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi, alternativ generasiya imkanlarının yaradılması, enerji ehtiyatlarının saxlanması və ixrac imkanlarının formalaşdırılması ölkələrin iqtisadi və milli təhlükəsizliyinin əsas elementlərindən birinə çevrilib.
Naxçıvanın coğrafi xüsusiyyətləri isə bu məsələni daha da əhəmiyyətli edir. Muxtar respublikanın Azərbaycanın əsas hissəsi ilə birbaşa quru bağlantısının olmaması enerji təminatında mümkün risklərin qabaqcadan nəzərə alınmasını tələb edir. Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində vurğuladığı kimi, Naxçıvanın enerji təhlükəsizliyi artıq təmin edilmiş vəziyyətdədir, lakin əsas məqsəd mövcud imkanlarla kifayətlənməyərək bu sistemi daha da dayanıqlı və çoxşaxəli etməkdir.
Elektrik enerjisi sahəsində də Naxçıvan artıq mühüm potensiala malikdir. Hazırda muxtar respublikanın generasiya gücünün təqribən 200 meqavat olduğu bildirilir. Lakin qarşıdakı mərhələdə bu göstəricinin əhəmiyyətli dərəcədə artırılması nəzərdə tutulur. Naxçıvan Sənaye Parkının tərkibində 300 meqavat gücündə istilik elektrik stansiyasının inşasına başlanılması bunun ən mühüm nümunələrindən biridir.
Bu layihənin əhəmiyyəti yalnız Naxçıvanın daxili tələbatının ödənilməsi ilə məhdudlaşmır. Yeni stansiya muxtar respublikanın generasiya imkanlarını artırmaqla yanaşı, gələcəkdə enerji ixracı üçün də əlavə imkanlar yaradacaq. Prezidentin qeyd etdiyi kimi, Naxçıvanın mövcud generasiya gücü artıq bugünkü tələbatdan çoxdur. Deməli, qarşıya qoyulan hədəf enerji çatışmazlığının aradan qaldırılması deyil, enerji bolluğunun yaradılmasıdır.
Bu, Naxçıvanın enerji siyasətində keyfiyyətcə yeni mərhələ deməkdir.
Naxçıvanın enerji gələcəyini daha çox fərqləndirən amil isə bərpaolunan enerji potensialıdır. Aparılan monitorinq və təhlillər nəticəsində muxtar respublikanın Günəş enerjisinin istehsalı üçün Azərbaycanın ən əlverişli məkanlarından biri olduğu müəyyənləşdirilib.
Prezidentin müsahibəsində səsləndirdiyi rəqəmlər Naxçıvanın bu sahədə potensialının miqyasını daha aydın göstərir: yalnız Günəş enerjisinin istehsalı ən azı 500 meqavat, perspektivdə isə 1000 meqavata qədər ola bilər. Ordubad rayonunun Tivi kəndində 15 meqavatdan artıq gücə malik su elektrik stansiyasının layihəsinin davam etdirilməsi də bərpaolunan enerji portfelini genişləndirəcək.
Beləliklə, Naxçıvan üçün enerji strategiyası iki istiqamətdə qurulur: bir tərəfdən etibarlı və sabit enerji təminatı, digər tərəfdən isə böyük həcmdə bərpaolunan enerji istehsalı.
Bu iki istiqamətin birləşməsi Naxçıvanı gələcəkdə enerji idxal edən ərazidən enerji istehsal edən və ixrac edən mərkəzə çevirə bilər.
Naxçıvanın enerji strategiyasının daha geniş əhəmiyyəti isə onun yalnız muxtar respublikanın sərhədləri daxilində qalmamasıdır. Hazırda Naxçıvanın İran və Türkiyə ilə elektrik bağlantıları mövcuddur. Lakin gələcəkdə bu imkanların genişləndirilməsi ilə böyük həcmdə elektrik enerjisinin ixracı mümkün ola bilər.
Bu baxımdan Zəngəzur istiqamətində yaradılması nəzərdə tutulan enerji bağlantısı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın əsas hissəsindən Naxçıvana Ermənistan ərazisindən elektrik xətlərinin çəkilməsi üçün layihənin hazır olması bildirilib. Cəbrayıl rayonunda inşa edilmiş böyük yarımstansiyanın da bu enerji dəhlizi üçün nəzərdə tutulması Azərbaycanın nəqliyyat bağlantısı ilə yanaşı enerji bağlantısına da əvvəlcədən hazırlaşdığını göstərir.
Burada söhbət artıq sadəcə Naxçıvanın elektrik enerjisi ilə təmin olunmasından getmir. Qarşıdakı mərhələdə Azərbaycan əsas hissəsi – Naxçıvan – Türkiyə istiqamətində enerji bağlantısının formalaşması Naxçıvanı regional enerji sisteminin mühüm həlqəsinə çevirə bilər.
Bu prosesin daha geniş perspektivi də var. Azərbaycan artıq Avropa bazarlarına neft və qaz ixrac edən ölkədir. Növbəti mərhələdə elektrik enerjisinin də ixrac imkanlarının genişləndirilməsi strateji məqsəd kimi qarşıya qoyulur. Naxçıvanın bərpaolunan enerji potensialı isə bu strategiyanın mühüm dayaqlarından biri ola bilər.
11 avqust səfəri zamanı səsləndirilən fikirlərdən görünür ki, Naxçıvan üçün qarşıdakı mərhələ əvvəlki inkişaf modelinin sadəcə davamı olmayacaq. Əgər əvvəlki mərhələdə əsas məqsədlərdən biri enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, infrastrukturun qurulması və sosial-iqtisadi sabitliyin yaradılması idisə, yeni mərhələdə artıq daha böyük hədəflər qarşıya qoyulur.
Naxçıvan enerji baxımından özünü təmin edən ərazi olmaqdan enerji istehsalçısı və ixracatçısına çevrilmək potensialına malikdir. Günəş və su enerjisinin genişləndirilməsi, yeni istilik elektrik stansiyasının yaradılması, enerji saxlanc sistemlərinin qurulması və ötürücü xətlərin imkanlarının artırılması bu transformasiyanın əsas elementləridir.
Digər tərəfdən, Naxçıvanın gələcək inkişafını enerji ilə logistika arasında yaranacaq əlaqə də müəyyənləşdirə bilər. Zəngəzur dəhlizinin reallaşması Naxçıvanı Azərbaycanın əsas hissəsi ilə birləşdirməklə yanaşı, onu Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat marşrutlarının kəsişmə nöqtələrindən birinə çevirə bilər. Bu isə enerji, nəqliyyat və kommunikasiya xətlərinin bir-birini tamamladığı yeni regional bağlantı modelinin yaranması deməkdir.
Belə bir reallıqda Naxçıvanın iqtisadi əhəmiyyəti yalnız muxtar respublikanın əhalisinə xidmət edən yerli iqtisadiyyatla məhdudlaşmayacaq. Buradan keçən enerji və nəqliyyat xətləri, istehsal edilən elektrik enerjisi və formalaşan yeni iqtisadi imkanlar Naxçıvanı daha geniş regional sistemin iştirakçısına çevirə bilər.
Naxçıvanın qarşısında duran əsas üstünlük isə onun tarixi ilə müasir imkanlarının eyni məkanda birləşməsidir. Əsrlər boyu siyasi, mədəni və ticarət yollarının üzərində yerləşən bu qədim diyar XXI əsrdə yeni bağlantıların və enerji marşrutlarının mühüm qovşaqlarından birinə çevrilmək imkanına malikdir.
Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin 11 avqust səfəri zamanı səsləndirdiyi fikirləri yalnız ayrı-ayrı layihələrin təqdimatı kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Burada daha geniş bir inkişaf fəlsəfəsi görünür: təhlükəsiz Naxçıvan, enerji baxımından dayanıqlı Naxçıvan, öz enerji potensialını istehsala və ixraca çevirən Naxçıvan və yeni nəqliyyat bağlantıları sayəsində regional iqtisadi mərkəzə çevrilən Naxçıvan.
Naxçıvanın yeni inkişaf mərhələsinin əsas reallığı məhz budur. Tarixi və mədəni irsini qoruyan, enerji təhlükəsizliyini təmin edən və malik olduğu coğrafi üstünlükləri iqtisadi imkanlara çevirən Naxçıvan qarşıdakı illərdə Azərbaycanın yalnız strateji sərhəd bölgəsi deyil, həm də enerji və logistika xəritəsində xüsusi çəkisi olan mühüm mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər.

Cəlal Həsənli
YAP Culfa rayon təşkilatının sədr müavini