Azərbaycan–Özbəkistan iqtisadi əlaqələri: qarşılıqlı faydaya əsaslanan tərəfdaşlığın yeni üfüqləri

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlər arasında iqtisadi əməkdaşlıq qarşılıqlı əlaqələrin dayanıqlılığını və uzunmüddətli inkişaf perspektivlərini müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Azərbaycan və Özbəkistanın iqtisadi potensiallarının bir-birini tamamlaması, əlverişli coğrafi mövqeləri və müxtəlif sahələrdə mövcud imkanları iki ölkə arasında genişmiqyaslı iqtisadi tərəfdaşlıq üçün əlverişli şərait yaradır. Son illərdə ticarət, investisiya, sənaye, energetika, nəqliyyat və logistika sahələrində əldə olunan nəticələr bu potensialın real layihələrə və konkret göstəricilərə çevrildiyini göstərir.

Bu mənada Azərbaycan–Özbəkistan iqtisadi münasibətləri artıq yalnız qarşılıqlı ticarətlə məhdudlaşmayan, birgə istehsalı, investisiya qoyuluşlarını, enerji layihələrini və regional nəqliyyat imkanlarını əhatə edən çoxşaxəli əməkdaşlıq modelinə çevrilməkdədir. Prezident İlham Əliyevin Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə verdiyi müsahibədə iqtisadi-ticari əlaqələrə dair səsləndirdiyi fikirlər də bu inkişaf dinamikasını və qarşıdakı dövr üçün mövcud olan geniş imkanları aydın şəkildə ortaya qoyur.
Azərbaycan və Özbəkistan arasında ticarət dövriyyəsinin son illərdə sürətlə artması iqtisadi əlaqələrin inkişaf tempini aydın şəkildə nümayiş etdirir. 2025-ci ildə ticarət dövriyyəsinin əvvəlki illə müqayisədə üç dəfədən çox artaraq 795 milyon ABŞ dollarına çatması mühüm nəticədir. 2026-cı ilin yanvar-may aylarında isə əvvəlki ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 33 faizlik artım qeydə alınıb. Bu dinamika qarşılıqlı ticarətin genişləndirilməsi üçün hələ böyük imkanların olduğunu göstərir.
İqtisadi əməkdaşlığın daha mühüm istiqamətlərindən biri investisiya fəaliyyətidir. 500 milyon ABŞ dolları ümumi kapitalla yaradılmış Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Şirkəti bu sahədə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şirkət iki ölkədə müxtəlif iqtisadi sektorlar üzrə perspektivli layihələrin maliyyələşdirilməsi və həyata keçirilməsi üçün mühüm mexanizmə çevrilib. Bu platforma vasitəsilə investisiya əməkdaşlığının sistemli şəkildə genişləndirilməsi və yeni layihələrin reallaşdırılması üçün imkanlar yaranır.
Hökumətlərarası Komissiyanın fəaliyyəti də iqtisadi əlaqələrin əlaqələndirilməsi baxımından mühüm rol oynayır. Komissiyanın 15 iclasının keçirilməsi iqtisadi və ticari məsələlərin müntəzəm müzakirə edildiyini, mövcud problemlərin həlli və yeni əməkdaşlıq istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün institusional mexanizmin formalaşdığını göstərir.
Energetika sahəsi iki ölkənin iqtisadi tərəfdaşlığında xüsusi yer tutur. Özbəkistanın OZLITINEFTGAZ institutu ilə “SOCAR NIPI Nefteqaz”ın bazasında yaradılmış “Neftegaztexnologiya” birgə müəssisəsinin 2016-cı ildən fəaliyyət göstərməsi neft-qaz sahəsində əməkdaşlığın uzunmüddətli xarakterini nümayiş etdirir. “Turan Energy AFEZCO”nun yaradılması isə Azərbaycan və Özbəkistan şirkətləri arasında enerji və sənaye sahəsində yeni əməkdaşlıq imkanlarının meydana çıxmasına şərait yaradıb.
Müasir dövrdə enerji əməkdaşlığının yeni istiqaməti yaşıl enerjidir. Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistanın energetika qurumları tərəfindən 2025-ci ildə “Yaşıl Dəhliz Birliyi”nin təsis edilməsi regional enerji əməkdaşlığı baxımından mühüm addımdır. Bu təşəbbüs bərpaolunan enerjinin istehsalı, ixracı və Xəzər dənizinin dibi ilə nəqli imkanlarının əlaqələndirilməsini nəzərdə tutur. Belə layihələr Azərbaycanın enerji infrastrukturunu Mərkəzi Asiyanın bərpaolunan enerji potensialı ilə əlaqələndirə biləcək yeni imkanlar yaradır.
Nəqliyyat və logistika sahəsində də qarşılıqlı fəaliyyət genişlənir. 2025-ci ildə Azərbaycan və Özbəkistan arasında tranzit daşımalarının həcminin 6,7 faiz artaraq 1,4 milyon tona çatması, 2026-cı ilin ilk altı ayında isə 12,2 faizlik artımın qeydə alınması bu istiqamətin getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazandığını göstərir. Azərbaycanın Cənubi Qafqazda, Özbəkistanın isə Mərkəzi Asiyada yerləşməsi onları Avrasiyanın nəqliyyat xəritəsində bir-birini tamamlayan tərəfdaşlara çevirir. Bu baxımdan Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin Orta Dəhliz və TRIPP ilə inteqrasiyası perspektivdə yeni tranzit marşrutlarının və iqtisadi əlaqələrin formalaşmasına şərait yarada bilər. Nəqliyyat dəhlizlərinin bir-biri ilə əlaqələndirilməsi yalnız yükdaşımaların artımına deyil, həm də regionlar arasında iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsinə xidmət edir.
Birgə istehsal layihələri də iqtisadi əməkdaşlığın real nəticələrini nümayiş etdirir. İşğaldan azad edilmiş Füzuli rayonunda 100 hektarlıq “Dostluq bağı”nın salınması, “Chevrolet” və “Isuzu” markalı nəqliyyat vasitələrinin istehsalı sahəsində əməkdaşlıq iki ölkənin istehsal imkanlarının birləşdirilməsinə nümunədir. 2026-cı il iyulun 13-nə olan məlumata əsasən, ümumilikdə 10 720 “Chevrolet” avtomobili və 275 “Isuzu” avtobusu istehsal olunub.
İnvestisiya münasibətləri də qarşılıqlı xarakter daşıyır. Azərbaycanda Özbəkistan investisiyalı 130-dan çox kommersiya təşkilatının fəaliyyət göstərməsi özbək biznesinin ölkəmizə marağının göstəricisidir. Eyni zamanda Azərbaycan şirkətləri də Özbəkistanda müxtəlif layihələr həyata keçirirlər. “PASHA Holding” tərəfindən Daşkənddə “The Ritz-Carlton” brendi altında hotel və yaşayış kompleksinin inşası, həmçinin Daşkənd vilayətində “Sea Breeze Uzbekistan” layihəsinin həyata keçirilməsi Azərbaycanın özəl sektorunun Özbəkistan iqtisadiyyatına investisiya imkanlarını nümayiş etdirir.
Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycan–Özbəkistan iqtisadi münasibətləri artıq yalnız məhsul mübadiləsinə əsaslanan ticarət əlaqələri çərçivəsindən çıxıb. Qarşılıqlı investisiyalar, sənaye kooperasiyası, enerji layihələri, yaşıl enerji təşəbbüsləri, istehsal sahələri və tranzit imkanları daha geniş iqtisadi tərəfdaşlıq modelinin formalaşmasına gətirib çıxarır.
Bu tərəfdaşlığın əsas üstünlüklərindən biri iki ölkənin iqtisadi imkanlarının bir-birini tamamlamasıdır. Azərbaycan və Özbəkistan şirkətlərinin qarşılıqlı bazarlarda fəaliyyətinin genişləndirilməsi, birgə müəssisələrin və istehsal layihələrinin sayının artırılması gələcəkdə iqtisadi əlaqələrin daha böyük miqyas almasına imkan verə bilər. Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində ifadə etdiyi kimi, qarşılıqlı faydaya əsaslanan iqtisadi əməkdaşlıq bundan sonra da Azərbaycan–Özbəkistan əlaqələrinin mühüm dayaqlarından biri olacaq.

Coşqun Kazımov,
Baş Mil-Muğan Kollektoru İstismarı İdarəsinin mühəndisi, YAP fəalı