İki paytaxtdan daha geniş üfüqlərə: Azərbaycan–Özbəkistan tərəfdaşlığının yeni mənası

Daşkənddən Bakıya uzanan yolun məsafəsini xəritə müəyyənləşdirir. Lakin Azərbaycanla Özbəkistanı bir-birinə yaxınlaşdıran əsas məsafə ölçüsü nə coğrafi, nə də yalnız siyasi anlayışlarla izah edilə bilər. Son illərdə formalaşan münasibətlər göstərir ki, Bakı ilə Daşkənd arasında qurulan əlaqələr artıq iki dövlətin münasibətlərindən daha böyük bir məna daşımağa başlayıb. Burada söhbət təkcə dostluqdan, qarşılıqlı səfərlərdən və siyasi dialoqdan getmir. Getdikcə daha aydın görünən yeni reallıq budur ki, iki ölkənin inkişaf istiqamətləri bir-birini tamamladıqca onların əməkdaşlığı bütöv bir regionun iqtisadi və siyasi mənzərəsinə təsir edən amilə çevrilir.

Prezident İlham Əliyevin avqustun 23-də Özbəkistana dövlət səfəri zamanı səsləndirdiyi fikirlər məhz bu mənzərəni anlamaq üçün mühüm ipucu verir. Dövlət başçısının Daşkəndi və bütövlükdə Özbəkistanı “yüksəliş dövrü” yaşayan ölkə kimi xarakterizə etməsi təsadüfi siyasi kompliment deyil. Bu ifadənin arxasında ölkənin son illərdə keçdiyi ciddi iqtisadi və institusional dəyişikliklərin müşahidəsi dayanır. Prezidentin sözlərindən də görünür ki, Özbəkistanın inkişafındakı dəyişiklik yalnız paytaxtın simasında deyil, sənayedən kənd təsərrüfatına, energetikadan nəqliyyat infrastrukturuna qədər müxtəlif istiqamətlərdə özünü göstərir.
Burada mühüm bir məqam var. Dövlətlərin bir-birinə yaxınlaşması üçün yalnız tarixi və mədəni bağlılıq kifayət etmir. Bu bağlılığı uzunmüddətli tərəfdaşlığa çevirən əsas şərt qarşılıqlı imkanların mövcudluğudur. Azərbaycan və Özbəkistan münasibətlərinin hazırkı mərhələsinin fərqi də məhz bundadır. Tarixi yaxınlıq bu münasibətlərin mənəvi təməlini yaradırsa, iqtisadi və siyasi maraqlar onun praktiki dayaqlarını möhkəmləndirir.
Bunu rəqəmlərdə və konkret layihələrdə də görmək mümkündür. Azərbaycan Prezidenti bir milyard dollarlıq ticarət dövriyyəsi hədəfindən artıq uzaq perspektiv kimi deyil, real nəticə kimi danışır. Bir neçə il əvvəl belə bir göstəricinin yalnız perspektiv kimi səslənməsi mümkün idisə, bu gün onu yaxın məqsədə çevirən əsas amil iki ölkə arasında yaranmış layihə və investisiya bazasıdır. Deməli, münasibətlərin inkişafında yeni mərhələ artıq niyyətlərdən çox, iqtisadi reallıqlar üzərində qurulur.
Bu iqtisadi reallığın daha bir mühüm tərəfi əməkdaşlığın bir sahə ilə məhdudlaşmamasıdır. Energetika, nəqliyyat, avtomobil sənayesi, kənd təsərrüfatı, turizm, bankçılıq, dağ-mədən sənayesi, investisiya və emal sektoru üzrə əlaqələrin genişlənməsi iki ölkənin iqtisadiyyatlarının bir-birinə getdikcə daha çox bağlandığını göstərir. Bu, münasibətlərin dayanıqlığı baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki çoxşaxəli əməkdaşlıq siyasi münasibətlərdəki sabitliyi iqtisadi müstəvidə də möhkəmləndirir.
Əslində, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də budur ki, tərəflər yalnız hazırkı imkanlardan istifadə etmirlər, gələcək imkanları da əvvəlcədən formalaşdırmağa çalışırlar. Birgə İnvestisiya Fondunun vəsaitlərinin layihələrə yönəldilməsi, yeni sənaye təşəbbüslərinin irəli sürülməsi, nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi və biznes dairələri arasında birbaşa əməkdaşlığın artırılması bunun göstəricisidir. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, fondun müəyyən edilmiş həcmi ilə real investisiya portfelinin miqyası arasında artıq fərq yaranır. Bu isə əməkdaşlığın özünün yeni maliyyə və layihə ehtiyacları yaratdığını göstərir.
Bakı ilə Daşkənd arasındakı münasibətləri yalnız iqtisadi göstəricilərlə ölçmək doğru olmazdı. Bu münasibətlərin ən diqqətçəkən cəhətlərindən biri siyasi etimadın iqtisadi əməkdaşlığı qabaqlamasıdır. Dövlətlər arasında etimad formalaşmadan böyük və uzunmüddətli investisiya layihələrinin meydana çıxması çətindir. Burada isə siyasi dialoq, qarşılıqlı dəstək və iqtisadi əməkdaşlıq eyni istiqamətdə hərəkət edir.
Özbəkistanın Qarabağın bərpasında oynadığı rol bu baxımdan ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəbin inşası və Xankəndidə tikiş fabrikinin yaradılması sadəcə iki investisiya layihəsi deyil. Onların siyasi və mənəvi çəkisi iqtisadi dəyərindən daha böyükdür. Çünki bir dövlətin Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərində quruculuq prosesinə ilk mərhələdən qoşulması dostluğun söz səviyyəsindən əməli fəaliyyət səviyyəsinə keçdiyini göstərdi. Azərbaycan Prezidentinin də vurğuladığı kimi, Özbəkistan Qarabağa praktiki yardım göstərən ilk ölkələrdən biri deyil, ilk ölkə olub və bu dəstək konkret obyektlərdə öz ifadəsini tapıb.
Münasibətlərin belə məzmun qazanması təsadüfi deyil. Prezident İlham Əliyevin fikirlərində Şavkat Mirziyoyevin Özbəkistanın inkişafında oynadığı rol xüsusi vurğulanır. Burada diqqət çəkən məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın dövlət başçısı Özbəkistanın bugünkü iqtisadi və siyasi imkanlarını ölkədə aparılan islahatların nəticəsi kimi qiymətləndirir. Yəni Azərbaycan tərəfi Daşkənddəki dəyişiklikləri yalnız kənardan müşahidə etmir; bu dəyişikliklərin yaratdığı yeni imkanları Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığının gələcəyi ilə əlaqələndirir.
Məhz bu nöqtədə ikitərəfli münasibətlər regional məna qazanır. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələrinin Məşvərət Görüşü formatına tamhüquqlu üzv kimi qoşulmasında Özbəkistanın və Prezident Şavkat Mirziyoyevin xüsusi rolunun olması rəsmi Bakı ilə Daşkənd arasındakı münasibətlərin yalnız ikitərəfli çərçivədə qalmadığını göstərir. Bu qərar Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrinin yeni siyasi müstəviyə çıxmasına imkan verdi. Azərbaycan artıq regionla kənardan əməkdaşlıq edən ölkə deyil, həmin əməkdaşlıq mexanizmlərində iştirak edən tərəf kimi çıxış edir.
Burada daha böyük mənzərə meydana çıxır. Belə ki, Azərbaycan və Mərkəzi Asiya arasında əlaqələrin genişlənməsi Xəzərin iki sahilində yerləşən ölkələri vahid iqtisadi məkanın müxtəlif hissələrinə çevirmək imkanını artırır. Enerji, nəqliyyat, logistika, investisiya və ticarət zəncirləri bir-birinə bağlandıqca regionun ayrı-ayrı ölkələri arasında əməkdaşlıq da yeni keyfiyyət qazanır. Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri bu prosesin ən mühüm dayaqlarından birinə çevrilməkdədir.
Nəqliyyat məsələsi burada xüsusi yer tutur. Özbəkistanın Azərbaycan ərazisindən keçən marşrutlara marağının artması, Xəzərdə birgə donanma və ayrıca Azərbaycan–Özbəkistan dəhlizi ideyasının müzakirə edilməsi iqtisadi əlaqələrin coğrafi məsafədən asılılığını azaltmağa yönəlmiş addımlardır. Orta Dəhlizin inkişafı ilə bağlı proseslər fonunda bu əməkdaşlıq daha geniş əhəmiyyət kəsb edir. Çünki nəqliyyat xətti sadəcə yükün bir nöqtədən digərinə çatdırılması deyil, həmçinin ölkələr arasında iqtisadi maraqları birləşdirən davamlı əlaqə yaradır.
Bu mənada Azərbaycanın Zəngəzur dəhlizi istiqamətində apardığı işlər də regional mənzərənin bir hissəsidir. Naxçıvanla bağlı nəqliyyat layihələrinin və beynəlxalq konsorsium ideyasının gündəmə gətirilməsi Azərbaycanın öz nəqliyyat potensialını yalnız milli ehtiyaclar çərçivəsində deyil, daha geniş regional bağlantılar sistemi daxilində nəzərdən keçirdiyini göstərir.
Daşkənddə keçirilən Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclası isə bütün bu proseslərə siyasi çərçivə verir. İclasda ticarətin artırılması, sənaye kooperasiyası, investisiya, nəqliyyat və humanitar əlaqələr üzrə konkret istiqamətlərin müəyyənləşdirilməsi onu göstərir ki, Azərbaycan və Özbəkistan münasibətləri artıq ayrı-ayrı təşəbbüslərin məcmusu deyil. Burada bir-birini tamamlayan sistem formalaşır.
Bu sistemin mənəvi tərəfi də az əhəmiyyət daşımır. Nizami Gəncəvi ilə Əlişir Nəvainin irsinin birgə təbliği, universitetlərarası əməkdaşlıq, mədəniyyət günləri və gənclər layihələri iki xalq arasındakı yaxınlığın gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından mühüm vasitələrdir. Çünki iqtisadi müqavilələr dövlətlər arasında əlaqə yaradırsa, mədəni yaddaş həmin əlaqənin cəmiyyətlərdə yaşamasını təmin edir.
Bütün bunların fonunda Azərbaycan və Özbəkistan prezidentlərinin Daşkənddə dövlət təltiflərinə layiq görülməsi də münasibətlərin siyasi simvolikasını tamamlayan hadisə oldu. Prezident Şavkat Mirziyoyevin Azərbaycan Prezidentinə ali dərəcəli “Dostluq” ordenini, Prezident İlham Əliyevin isə Özbəkistan dövlət başçısına “Heydər Əliyev” ordenini təqdim etməsi iki liderin dövlətlərarası münasibətlərin inkişafındakı şəxsi roluna verilən yüksək qiymətin ifadəsi idi.
Ancaq bütün bu simvolların arxasında daha mühüm bir reallıq dayanır. Münasibətlər artıq liderlərin şəxsi dostluğu səviyyəsini keçərək dövlət institutlarının, biznes strukturlarının, regionların və cəmiyyətlərin iştirak etdiyi çoxsəviyyəli əməkdaşlıq modelinə çevrilir. Bu, uzunömürlü tərəfdaşlıq üçün mühüm şərtdir. Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin gələcəyi məhz burada görünür. Qarşıda ticarət dövriyyəsinin bir milyard dollara çatdırılması, investisiya layihələrinin genişləndirilməsi, sənaye kooperasiyasının dərinləşdirilməsi, nəqliyyat imkanlarının artırılması və humanitar əlaqələrin yeni istiqamətlər qazanması kimi konkret vəzifələr dayanır. Daşkənddə imzalanan sənədlər də bu əməkdaşlığın hüquqi və institusional bazasının genişləndirilməsinə xidmət edir.
Deməli, söhbət artıq “Azərbaycan və Özbəkistan dost ölkələrdir” kimi ümumi bir siyasi ifadədən getmir. Bu dostluğun arxasında fabriklər, investisiyalar, nəqliyyat marşrutları, məktəblər, universitetlər, yeni istehsal sahələri, qarşılıqlı biznes layihələri və regional təşəbbüslər dayanır. Münasibətlərin ən böyük üstünlüyü də elə budur: siyasi yaxınlıq real işlərlə müşayiət olunur.
Bəlkə də Daşkənd səfərinin ən mühüm nəticəsini bir cümlə ilə belə ifadə etmək olar: Azərbaycan və Özbəkistan bir-birinə sadəcə yaxınlaşmırlar, öz inkişaf yollarını müəyyən məqamlarda bir-biri ilə kəsişdirirlər. Bu kəsişmə nə qədər genişlənərsə, onun təsiri də Bakı və Daşkəndlə məhdudlaşmayacaq.
Çünki bu gün Azərbaycanla Özbəkistanın münasibətlərində söhbət iki ölkənin qazandığı nəticələrdən daha çox, birlikdə yarada biləcəkləri imkanlardan gedir. Prezident İlham Əliyevin Daşkənddə səsləndirdiyi fikirlərin əsas mahiyyəti də məhz bundan ibarətdir ki, artıq əldə olunan nəticələr başlanğıc nöqtəsinə çevrilir, qarşıdakı mərhələ isə daha böyük layihələrin və daha geniş regional əməkdaşlığın mərhələsi olacaq.
Beləliklə, Daşkənddə səslənən fikirlər yalnız keçilmiş yolun qiymətləndirilməsi deyil, qarşıdakı yolun konturlarının cızılmasıdır. Və həmin yolun istiqaməti aydındır, Bakı ilə Daşkənd arasındakı əməkdaşlıq dərinləşdikcə, Xəzərin iki sahilində formalaşan bu tərəfdaşlığın regional çəkisi də artacaq.

Qismət Həbibov
YAP Biləsuvar rayon təşkilatı Yuxarı Ağalı kənd ərazi partiya təşkilatının sədri