Türk dünyası və Seyid Yəhya Bakuvi irsi: ortaq tarixdən ortaq gələcəyə - ŞƏRH

Azərbaycanın tarixində dini, fəlsəfi və mədəni düşüncənin inkişafı ilə bağlı çoxsaylı qiymətli nümunələr mövcuddur. Ölkəmiz əsrlər boyu müxtəlif mədəniyyətlərin və sivilizasiyaların qarşılaşdığı və qarşılıqlı təsir göstərdiyi coğrafiyada yerləşmişdir. Bu xüsusiyyət Azərbaycan cəmiyyətində müxtəlif dini və mədəni ənənələrin formalaşmasına, onların qarşılıqlı əlaqədə inkişaf etməsinə şərait yaratmışdır. Eyni zamanda Azərbaycan xalqı İslam sivilizasiyasının inkişafına mühüm töhfələr vermiş alim, filosof, şair və mütəfəkkirlərlə zəngin bir mənəvi irs formalaşdırmışdır.

Müasir dövrdə həmin irsin öyrənilməsi və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki tarixi-mədəni irsin qorunması yalnız keçmişin xatırlanması deyil, həm də həmin irsdə mövcud olan dəyərlərin müasir cəmiyyət üçün əhəmiyyətinin müəyyənləşdirilməsidir. Bu baxımdan 2026-cı ilin sentyabrında Bakıda keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Müsəlman Dini İdarə Rəhbərləri Şurasının VII toplantısı və böyük Azərbaycan mütəfəkkiri Seyid Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş beynəlxalq konfrans mühüm hadisələrdən biri kimi diqqəti cəlb edir.

Sentyabrın 14-də Bakıda TDT-nin Müsəlman Dini İdarə Rəhbərləri Şurasının VII görüşü çərçivəsində “İslam dünyasının mədəni irsində Seyid Yəhya Bakuvi zirvəsi: Mötədil dəyərlər və müasir çağırışlar” mövzusunda I Beynəlxalq elmi-praktiki konfrans keçirilib. Konfransda 40-a yaxın ölkədən və 18 beynəlxalq təşkilat və mərkəzdən nümayəndələrin iştirakı ilə 200-ə yaxın dövlət, din, elm və ictimaiyyət nümayəndəsi bir araya gəlib. Bu iki tədbirin eyni çərçivədə və eyni günlərdə keçirilməsi təsadüfi xarakter daşımır. Bir tərəfdən, TDT məkanında dini qurumlar arasında əməkdaşlıq və dialoq məsələləri müzakirə olunub, digər tərəfdən isə Azərbaycan tarixinin görkəmli mütəfəkkirlərindən biri olan Seyid Yəhya Bakuvinin irsi beynəlxalq elmi müzakirəyə çıxarılıb. Azərbaycan Prezidentinin 15 sentyabr 2026-cı ildə tədbir iştirakçılarını qəbul edərkən vurğuladığı kimi, bu iki tədbirin eyni vaxtda Bakıda keçirilməsi xüsusi məna daşıyır.

Türk Dövlətləri Təşkilatı türk dövlətləri arasında müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi üçün mühüm beynəlxalq platformadır. Təşkilat çərçivəsində siyasi və iqtisadi münasibətlərlə yanaşı, mədəniyyət, təhsil, elm, humanitar əlaqələr və ortaq mənəvi dəyərlərlə bağlı məsələlər də diqqət mərkəzində saxlanılır.

Türk xalqlarını birləşdirən əsas amillər sırasında ortaq tarixi yaddaş, dil və mədəniyyətlə yanaşı, əsrlər ərzində formalaşmış mənəvi irs də mühüm yer tutur. İslam dini türk xalqlarının tarixində dərin iz buraxmış, onların mədəniyyətinin və ictimai həyatının formalaşmasına təsir göstərmişdir. Bu səbəbdən türk dövlətləri arasında dini qurumların əməkdaşlığı ümumi tarixi və mənəvi irsin müasir dövrdə davam etdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.Müsəlman Dini İdarə Rəhbərləri Şurasının fəaliyyəti də məhz bu istiqamətdə qiymətləndirilə bilər. Dini idarə rəhbərlərinin mütəmadi görüşləri müxtəlif ölkələrin dini qurumları arasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsi, təcrübə mübadiləsinin aparılması və müasir dini məsələlərə dair fikir mübadiləsi üçün imkan yaradır.

Müasir dünyada dini məsələlər yalnız dini icmaların daxili məsələsi kimi qəbul edilə bilməz. Din həm də cəmiyyətin mənəvi həyatına, insanların dünyagörüşünə və sosial münasibətlərinə təsir göstərən amillərdəndir. Buna görə dini liderlərin dialoq şəraitində bir araya gəlməsi qarşılıqlı anlaşmanın inkişafına xidmət edən mühüm vasitələrdən biridir.

Bakıda keçirilən VII toplantı TDT məkanında dini qurumlar arasında əməkdaşlığın inkişafı baxımından diqqətəlayiq hadisədir. Tədbirin Azərbaycanda keçirilməsi ölkəmizin türk dövlətləri ilə dini-mədəni əlaqələrinin inkişafında fəal iştirak etdiyini göstərən nümunələrdən biridir.

Toplantının əhəmiyyətini yalnız dini rəhbərlərin görüşməsi ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Belə platformalar müxtəlif ölkələrin dini qurumları arasında institusional əlaqələrin gücləndirilməsi üçün də imkan yaradır. Dini sahədə qarşılıqlı təcrübənin öyrənilməsi, maarifləndirmə fəaliyyətinin inkişaf etdirilməsi, dini-mənəvi dəyərlərin qorunması və gənclərlə iş kimi məsələlər bu əməkdaşlığın praktiki istiqamətlərini təşkil edə bilər.

Azərbaycanın Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin məlumatına görə, tədbirdə TDT çərçivəsində mənəvi-mədəni inteqrasiyanın və dini sahədə əməkdaşlığın gücləndirilməsinin əhəmiyyəti xüsusi vurğulanıb. Komitə həmçinin 2026-cı il iyunun 30da Şuşada TDT ölkələrinin dini məsələlərə məsul dövlət qurumları rəhbərlərinin ilk görüşünün keçirilməsini bu istiqamətdə əməkdaşlığın institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm addım kimi qeyd edib.Bu baxımdan Bakı toplantısını yalnız bir günlük tədbir kimi deyil, daha geniş əməkdaşlıq prosesinin bir hissəsi kimi nəzərdən keçirmək mümkündür. Dini qurumlar arasında davamlı əlaqələrin yaradılması ortaq məsələlərin müzakirəsinə və gələcək birgə layihələrin formalaşmasına şərait yarada bilər.

Müasir informasiya və kommunikasiya imkanları dünyanın müxtəlif hissələrində yaşayan insanların bir-biri ilə daha sürətli əlaqə yaratmasına imkan verir. Lakin informasiya bolluğu ilə yanaşı, yanlış və təhrif olunmuş məlumatların yayılması da mümkündür. Dini mövzuların düzgün və elmi əsaslarla izah edilməsi bu şəraitdə xüsusi əhəmiyyət qazanır.

Dini dialoq müxtəlif dini və məzhəbi qrupların bir-birini daha yaxşı anlamasına kömək edən vasitələrdən biridir. Dialoq qarşı tərəfin mövqeyini qəbul etmək məcburiyyəti yaratmır; əsas məqsəd fərqliliklərin qarşıdurmaya çevrilmədən müzakirə olunması və qarşılıqlı hörmət mühitinin formalaşdırılmasıdır.Bakıda keçirilən beynəlxalq tədbirin mövzusunda “mötədil dəyərlər” anlayışının xüsusi yer tutması da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Konfrans iştirakçılarının çıxışlarında Seyid Yəhya Bakuvinin irsi mənəvi kamillik, insan qardaşlığı, tolerantlıq, mərhəmət və həmrəylik kimi anlayışlarla əlaqələndirilib.

Beləliklə, Bakuvi irsinin öyrənilməsi tarixi şəxsiyyət haqqında məlumatın artırılması ilə yanaşı, onun əsərlərində və düşüncəsində mövcud olan dəyərlərin müasir dövr baxımından araşdırılmasına da imkan verir.

Azərbaycanın mənəvi və intellektual tarixində mühüm yer tutan şəxsiyyətlərdən biri Seyid Yəhya Bakuviyədir. XV əsrdə yaşamış Bakuvi alim, şair, filosof və sufi mütəfəkkir kimi tanınır. Onun fəaliyyəti Azərbaycan ərazisində formalaşmış təsəvvüf ənənəsinin inkişafında xüsusi əhəmiyyət daşıyırSeyid Yəhya Bakuvinin adı xüsusilə Xəlvətilik təsəvvüf məktəbi ilə bağlıdır. Onun düşüncəsində insanın mənəvi kamilləşməsi, daxili aləmin saflaşdırılması, əxlaqi dəyərlərə bağlılıq və insanın özünü dərk etməsi kimi məsələlər mühüm yer tutur.Bakuvi irsinin əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri onun yalnız dini məzmunla məhdudlaşmamasıdır. Onun düşüncəsi fəlsəfi, mənəvi və etik məsələləri də əhatə edir. Bu səbəbdən Bakuvi yaradıcılığının tarix, fəlsəfə, dinşünaslıq və ədəbiyyat baxımından öyrənilməsi mümkündür.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 15 sentyabr 2026-cı ildə konfrans iştirakçılarını qəbul edərkən Seyid Yəhya Bakuvinin XV əsrdə yaşayıbyaratdığını və Azərbaycan tarixində çox böyük iz qoyduğunu xüsusi vurğulayıb.

Seyid Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş I Beynəlxalq elmi-praktiki konfransın əsas əhəmiyyətlərindən biri Bakuvi irsinin yalnız milli deyil, beynəlxalq elmi müzakirə predmetinə çevrilməsidir.

Konfransın 40-a yaxın ölkəni və 18 beynəlxalq təşkilat və mərkəzi təmsil edən 200-ə yaxın iştirakçını bir araya gətirməsi tədbirin geniş elmi və beynəlxalq əhatəyə malik olduğunu göstərir. Tədbirdə Bakuvi irsinin elmi, fəlsəfi və mənəvi aspektləri, onun İslam dünyasının düşüncə və təsəvvüf ənənəsində yeri və irsinin müasir dövr üçün əhəmiyyəti müzakirə olunub.

Beynəlxalq konfransların elmi əhəmiyyəti ilk növbədə müxtəlif ölkələrdən olan tədqiqatçıların fikir mübadiləsi aparmasından ibarətdir. Müxtəlif elmi yanaşmaların bir araya gəlməsi tarixi şəxsiyyətlərin irsinin daha geniş kontekstdə öyrənilməsinə şərait yaradır.Bakuvi ilə bağlı tədqiqatların genişləndirilməsi onun əsərlərinin daha dərindən araşdırılması, müxtəlif dillərə tərcümə edilməsi, elmi nəşrlərin hazırlanması və yeni tədqiqat istiqamətlərinin meydana çıxması baxımından da əhəmiyyətli ola bilər.Konfrans çərçivəsində Bakuvi irsinə və dini-mədəni tarixə dair müxtəlif nəşrlərin təqdim olunması da bu prosesin bir hissəsidir. Tədbir materialları əsasında mötədil İslam dəyərləri və Bakuvi irsinə həsr olunmuş film hazırlanmasının nəzərdə tutulduğu bildirilib.

Tarixi şəxsiyyətlərin irsinin müasir dövrdə öyrənilməsi zamanı əsas məsələlərdən biri həmin irsin bu gün üçün hansı mənanı daşıdığının müəyyənləşdirilməsidir. Seyid Yəhya Bakuvinin düşüncəsində mənəvi kamillik, insanın daxili dünyasının zənginləşdirilməsi və əxlaqi dəyərlərə bağlılıq kimi məsələlər mühüm yer tutur.

Müasir cəmiyyət sürətli sosial və texnoloji dəyişikliklər dövrünü yaşayır. İnsanlar arasında ünsiyyət imkanlarının genişlənməsinə baxmayaraq, qarşılıqlı anlaşma və mənəvi məsuliyyət məsələləri öz aktuallığını saxlayır. Bu şəraitdə klassik mütəfəkkirlərin irsinin öyrənilməsi insanların mənəvi dəyərlərlə əlaqəsinin araşdırılması baxımından faydalı ola bilər.

Bakuvi irsində insanın daxili aləminə və mənəvi inkişafına verilən əhəmiyyət bu irsin müasir elmi tədqiqatlar üçün maraqlı mövzu olaraq qalmasına imkan verir. Onun düşüncəsində insanın yalnız zahiri biliklərə deyil, həm də mənəvi kamilliyə ehtiyacı olduğu fikri mühüm yer tutur.Bu baxımdan Bakuvi irsinin təbliği yalnız tarixi şəxsiyyətin adının tanıdılması demək deyil. Bu, eyni zamanda Azərbaycan mədəniyyətinin mənəvi və fəlsəfi qatlarının beynəlxalq auditoriyaya təqdim edilməsidir.

Bakıda TDT-nin Müsəlman Dini İdarə Rəhbərləri Şurasının VII toplantısı ilə Seyid Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş beynəlxalq konfransın eyni çərçivədə keçirilməsi xüsusi məna daşıyır.

Birinci tədbir müasir dövrdə dini qurumlar arasında əməkdaşlığın inkişafına istiqamətlənirsə, ikinci tədbir həmin mənəvi dünyanın tarixi və intellektual irsinin öyrənilməsinə həsr olunub. Beləliklə, biri müasir əməkdaşlıq, digəri isə tarixi yaddaş və elmi araşdırma istiqamətini ifadə edir.

Bu iki istiqamətin bir araya gəlməsi ortaq tarixi və mənəvi irsin müasir əməkdaşlıq üçün əsaslardan biri olduğunu göstərir. Azərbaycan Prezidentinin tədbir iştirakçıları ilə görüşündə də iki tədbirin eyni vaxtda keçirilməsinin böyük məna daşıdığı vurğulanıb. Bu baxımdan Bakı yalnız tədbirlərin keçirildiyi məkan deyil, həm də Azərbaycan tarixinin və mədəni irsinin beynəlxalq səviyyədə təqdim edildiyi platforma rolunu oynayır.

Azərbaycanın türk və İslam dünyası ilə münasibətləri ortaq tarixi və mədəni köklərə əsaslanır. Dil, ədəbiyyat, tarix, adət-ənənələr və dini-mənəvi dəyərlər bu əlaqələrin formalaşmasında mühüm rol oynayıb.

Seyid Yəhya Bakuvi kimi şəxsiyyətlərin irsi bu ümumi mədəni məkanın tarixi dərinliyini göstərən nümunələrdəndir. Bakuvi yalnız Azərbaycan tarixinin deyil, daha geniş türk və İslam mədəniyyətinin inkişaf proseslərinin öyrənilməsi baxımından da maraq doğurur.

TDT-nin dini idarə rəhbərlərinin Bakıda görüşməsi də bu ortaq irsin müasir əlaqələr sistemində öz əksini tapdığını göstərir. Təşkilat çərçivəsində dini-mədəni əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradır.

Ləman Cabbarlı

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatı üzrə ƏPT sədri,

Naxçıvan şəhər 5 saylı körpələr evi-uşaq bağçasının müdiri