İnvestisiya, sabitlik və yeni inkişaf mərhələsi: Azərbaycanın iqtisadi strategiyasının əsas istiqamətləri - ŞƏRH

Müasir dünyada iqtisadi inkişafın istiqamətlərini yalnız maliyyə resurslarının həcmi müəyyən etmir. Qlobal iqtisadi münasibətlərin sürətlə dəyişdiyi, təchizat zəncirlərinin yenidən qurulduğu, enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyinin xüsusi aktuallıq qazandığı bir dövrdə investorlar üçün əsas meyarlar sırasında sabitlik, etimad, proqnozlaşdırıla bilənlik və uzunmüddətli tərəfdaşlıq imkanları xüsusi yer tutur. Bakıda keçirilən II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumu da məhz bu reallıqlar fonunda Azərbaycanın iqtisadi potensialının və gələcək inkişaf perspektivlərinin müzakirəsi baxımından mühüm platformaya çevrildi.
Sentyabrın 26-da Azərbaycan Prezidentinin himayəsi altında keçirilən Forum çərçivəsində “Parçalanmış dünyada etimadın bərpası: Cənubi Qafqaz qlobal bağlantı və investisiya sabitliyinin dayağı kimi” mövzusunda təşkil olunan tədbirdə Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın iqtisadi inkişafı, investisiya imkanları, enerji potensialı, nəqliyyat-logistika infrastrukturu, rəqəmsal transformasiya və insan kapitalı ilə bağlı sualları cavablandırdı. Dövlət başçısının çıxışında diqqətçəkən məqam ondan ibarət idi ki, Azərbaycanın qarşıdakı inkişaf gündəliyi yalnız ənənəvi iqtisadi sahələrlə məhdudlaşmır, yeni texnologiyaları, bərpaolunan enerjini, rəqəmsal infrastrukturu və regional bağlantıları da əhatə edir.
Azərbaycanın bugünkü iqtisadi imkanlarını dəyərləndirərkən son illərdə formalaşmış iqtisadi və maliyyə bazasının xüsusi əhəmiyyəti var. Prezident İlham Əliyev çıxışında vurğulayıb ki, sabit iqtisadiyyat və müstəqil maliyyə-iqtisadi sistem olmasaydı, gələcək inkişaf haqqında danışmaq çətin olardı. Məhz bu baza ölkəyə yeni investisiya imkanlarını qiymətləndirməyə və uzunmüddətli inkişaf hədəflərini müəyyənləşdirməyə şərait yaradır.
Ötən 20 il ərzində Azərbaycana 350 milyard ABŞ dollarından çox investisiyanın cəlb edilməsi, bunun təxminən yarısının birbaşa xarici investisiyaların payına düşməsi ölkənin beynəlxalq investisiya məkanındakı mövqeyinin mühüm göstəricilərindən biridir.
Bu göstərici yalnız maliyyə vəsaitlərinin həcmini ifadə etmir. İnvestisiya, eyni zamanda, yeni texnologiya, idarəetmə təcrübəsi, insan kapitalının inkişafı, istehsal və xidmət imkanlarının genişlənməsi deməkdir. Buna görə də qarşıdakı mərhələdə əsas məsələ mövcud investisiya potensialının daha da genişləndirilməsi və yeni iqtisadi sahələrin inkişaf etdirilməsidir.
Azərbaycanın iqtisadi strategiyasında bu istiqamət artıq aydın şəkildə özünü göstərir. Ölkə iqtisadiyyatının qeyri-neft sektorunun inkişafı, yeni istehsal və xidmət sahələrinin yaradılması, enerji və nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi iqtisadi şaxələndirmənin mühüm elementləridir.
Azərbaycan iqtisadiyyatının gələcək inkişafı ilə bağlı əsas məsələlərdən biri neft-qaz sektorundan kənarda mövcud olan potensialın daha geniş şəkildə iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsidir. Bu baxımdan bərpaolunan enerji, logistika, mədənçilik, kənd təsərrüfatı, rəqəmsal iqtisadiyyat və yüksək texnologiyalar xüsusi perspektivə malik sahələr kimi ön plana çıxır.
Bərpaolunan enerji Azərbaycanın gələcək iqtisadi mənzərəsində xüsusi yer tutur. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, təkcə Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda 157 giqavatlıq enerji potensialının mövcudluğu ölkənin bu sahədə imkanlarının miqyasını göstərir. Quruda Günəş və külək elektrik stansiyalarının fəaliyyət göstərməsi isə yaşıl enerji istiqamətində praktiki layihələrin artıq reallaşdırıldığını nümayiş etdirir.
Bu potensialın əhəmiyyəti yalnız elektrik enerjisi istehsalı ilə məhdudlaşmır. Bərpaolunan enerji yeni investisiyaların, texnologiyaların və enerji tutumlu rəqəmsal layihələrin inkişafına da imkan yarada bilər. Azərbaycanın məqsədi enerji istehsalında təbii qazdan istifadənin müəyyən hissəsini azaltmaqla qaz resurslarının daha çox ixrac istiqamətinə yönəldilməsi və elektrik enerjisinin yeni ixrac məhsuluna çevrilməsidir.
Beləliklə, enerji sektoru qarşıdakı dövrdə iki istiqamətdə inkişaf edə bilər: ənənəvi neft-qaz ehtiyatlarından səmərəli istifadə və bərpaolunan enerji imkanlarının genişləndirilməsi. Bu yanaşma Azərbaycanın enerji xəritəsində mövqeyinin yeni mərhələdə də qorunmasına və şaxələndirilməsinə xidmət edir.
Qlobal iqtisadiyyatda baş verən dəyişikliklər fonunda nəqliyyat və logistika dəhlizlərinin əhəmiyyəti əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Təchizat zəncirlərində yaranan yeni risklər ölkələrin alternativ marşrutlara ehtiyacını artırır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi isə bu baxımdan ölkəyə mühüm imkanlar verir.
Lakin coğrafi mövqe təkbaşına kifayət etmir. Tranzit imkanlarının real iqtisadi üstünlüyə çevrilməsi üçün müasir infrastruktur, əlverişli gömrük və logistika prosedurları, rəqəmsal idarəetmə və qonşu ölkələrlə koordinasiya tələb olunur. Azərbaycan son illərdə məhz bu istiqamətlər üzrə genişmiqyaslı işlər həyata keçirib.
Dəmir yollarına, avtomobil yollarına, dəniz limanlarına və hava nəqliyyatına yatırılan investisiyalar ölkənin tranzit potensialının gücləndirilməsinə yönəlib. Prezidentin çıxışında qeyd olunduğu kimi, Azərbaycanın dəmir yollarının 60 faizi elektrikləşdirilib və proses davam edir. Ölkənin bütün qonşularla dəmir yolu əlaqələrinin olması isə regional bağlantılar baxımından əlavə imkanlar yaradır.
Azərbaycanın Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərində iştirakı da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət başçısının məlumatına görə, Azərbaycan ərazisindən keçən tranzit yüklərin həcminin bu il 16 milyon tona çatacağı gözlənilir. Hədəf isə 2030-cu ilədək hər iki istiqamətdə daşımaların həcmini 25 milyon tona və daha yüksək səviyyəyə çatdırmaqdır.
Bu rəqəmlər Azərbaycanın tranzit imkanlarının artıq yalnız nəzəri potensial olmadığını, real iqtisadi fəaliyyətə çevrildiyini göstərir. Növbəti mərhələdə isə əsas vəzifələrdən biri bu imkanların daha sürətli, rəqəmsal və rəqabətqabiliyyətli logistika sisteminə inteqrasiya edilməsidir.
Azərbaycanın enerji siyasətində yeni mərhələnin mühüm xüsusiyyətlərindən biri enerji ixracının şaxələndirilməsidir. Ənənəvi olaraq neft və qaz ixracatçısı kimi tanınan ölkə indi elektrik enerjisinin, xüsusilə bərpaolunan mənbələr hesabına istehsal edilən enerjinin regional və beynəlxalq bazarlara çıxarılması imkanlarını da nəzərdən keçirir.
Bu istiqamətdə elektrik ötürücü xətlərinin inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanı Mərkəzi Asiya ilə birləşdirəcək sualtı elektrik kabeli, eləcə də Qara dəniz üzərindən Avropa istiqamətində nəzərdə tutulan elektrik kabeli layihələri Azərbaycanın enerji bağlantılarında rolunu genişləndirə biləcək layihələr sırasındadır. Prezidentin çıxışında Qara dəniz kabelinin 4 giqavat gücündə olması nəzərdə tutulan layihə kimi qeyd edilməsi bu istiqamətin miqyasını göstərir.
Beləliklə, Azərbaycanın enerji strategiyasında “hasilat və ixrac” modelinə əlavə olaraq “istehsal, ötürmə və regional inteqrasiya” yanaşması formalaşır. Bu isə ölkənin enerji təhlükəsizliyi ilə yanaşı, yeni investisiya imkanlarının yaranmasına da zəmin yaradır.
Dünyada iqtisadi rəqabətin əsas istiqamətlərindən biri artıq rəqəmsal texnologiyalar və süni intellektdir. Data mərkəzləri, rəqəmsal xidmətlər, fiber-optik şəbəkələr və yüksəksürətli internet infrastrukturu gələcək iqtisadiyyatın mühüm elementlərinə çevrilir.
Azərbaycan da bu qlobal tendensiyadan kənarda qalmır. Ölkənin coğrafi mövqeyi, enerji potensialı və rəqəmsal bağlantı imkanları onu bu sahədə yeni layihələr üçün potensial məkanlardan birinə çevirə bilər. Prezident İlham Əliyev çıxışında ucuz enerjinin əlavə həcmlərinin, Avropa ilə Asiya arasında yerləşən coğrafi mövqenin və fiber-optik bağlantıların bu istiqamətdə üstünlüklər yaratdığını vurğulayıb.
Lakin rəqəmsal iqtisadiyyat yalnız texniki infrastrukturla qurulmur. Onun əsas dayaqlarından biri insan kapitalıdır. Bu səbəbdən peşəkar və ixtisaslı kadrların hazırlanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Kibertəhlükəsizlik sahəsində yaradılan imkanlar, xaricdə təhsil proqramları və müasir biliklərə çıxışın genişləndirilməsi gələcək iqtisadiyyat üçün kadr bazasının formalaşdırılmasına xidmət edir.
Əslində, XXI əsrin iqtisadiyyatında ən qiymətli resurslardan biri məhz bilikdir. Texnologiyanı satın almaq mümkündür, lakin həmin texnologiyadan səmərəli istifadə edə biləcək mütəxəssisləri qısa müddətdə formalaşdırmaq daha mürəkkəb prosesdir. Buna görə də insan kapitalına investisiya uzunmüddətli inkişaf strategiyasının ayrılmaz hissəsidir.
Prezidentin çıxışında mədənçilik, kənd təsərrüfatı və ərzaq təhlükəsizliyi də gələcək investisiya imkanları sırasında xüsusi qeyd olunub. Xüsusilə mədənçilik sahəsində qəbul edilmiş dövlət proqramının yeni fəaliyyət istiqamətlərinə təkan verməsi gözlənilir.
Ərzaq təhlükəsizliyi isə qlobal miqyasda getdikcə daha böyük əhəmiyyət kəsb edən məsələlərdəndir. İqlim dəyişiklikləri, su ehtiyatları, təchizat zəncirlərində yaranan problemlər və kənd təsərrüfatı istehsalına təsir edən digər amillər bu sahədə yeni yanaşmaları zəruri edir.
Azərbaycan üçün də daxili ərzaq təminatının gücləndirilməsi, idxaldan asılılığın azaldılması və kənd təsərrüfatında müasir texnologiyaların tətbiqi strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu sahə eyni zamanda yerli və xarici investorlar üçün yeni imkanların formalaşmasına şərait yarada bilər.
İqtisadiyyatın şaxələndirilməsi neft-qaz sektorunun əhəmiyyətinin aradan qalxması anlamına gəlmir. Əksinə, bu sahədən əldə olunan gəlirlərin digər iqtisadi istiqamətlərin inkişafına yönəldilməsi uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlılığın mühüm elementidir.
Forumda səsləndirilən fikirlərə əsasən, neft-qaz sektorunda yeni layihələr də gündəmdədir. “Exxon” şirkəti ilə qeyri-ənənəvi neft və qaz yataqlarının işlənilməsi üzrə müqavilənin, həmçinin “Total” şirkəti ilə Abşeron yatağının ikinci mərhələsi üzrə müqavilənin nəzərdə tutulması bu sahədə beynəlxalq tərəfdaşlığın davam etdiyini göstərir. Abşeron yatağının ikinci mərhələsinin üç-dörd il ərzində qaz hasilatını əlavə 5 milyard kubmetr artıracağı bildirilib.
Burada diqqətçəkən məqam neft-qaz gəlirlərinin iqtisadiyyatın digər sahələrinə yönəldilməsi ilə bağlı yanaşmadır. Yəni ənənəvi enerji sektorunun imkanları yeni iqtisadi istiqamətlərin maliyyələşdirilməsi üçün resurs bazası rolunu oynayır.
İnvestor üçün hər hansı layihənin iqtisadi gəlirliliyi qədər, həmin layihənin fəaliyyət göstərəcəyi mühitin sabitliyi də əhəmiyyətlidir. Uzunmüddətli investisiya qərarı qəbul edən şirkət üçün proqnozlaşdırıla bilən iqtisadi və hüquqi mühit əsas şərtlərdən biridir.
Azərbaycanın son illərdə formalaşdırdığı maliyyə göstəriciləri də bu kontekstdə diqqət çəkir. Prezident İlham Əliyev xarici borcun ÜDM-ə nisbətinin 5,6 faiz olduğunu və valyuta ehtiyatlarının xarici borcu təxminən 20 dəfə üstələdiyini bildirib. O, həmçinin manatın 2017-ci ilin aprelindən ABŞ dollarına nisbətdə 1,7 məzənnəsində sabit qaldığını qeyd edib.
Bu göstəricilər Azərbaycanın maliyyə dayanıqlılığı və makroiqtisadi sabitliyi ilə bağlı müzakirələrdə mühüm faktlar kimi çıxış edir. Eyni zamanda, investor üçün etimad yalnız statistik göstəricilərdən formalaşmır. Müqavilə öhdəliklərinin qorunması, qaydaların aydınlığı, idarəetmədə şəffaflıq və biznes mühitinin proqnozlaşdırıla bilməsi də bu etimadın mühüm komponentləridir.
II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunda səsləndirilən fikirlər Azərbaycanın qarşısında duran iqtisadi vəzifələrin mahiyyətini aydın göstərir: əsas məqsəd mövcud potensialı qorumaqla kifayətlənməmək, onu yeni iqtisadi imkanlara çevirməkdir.
Bu baxımdan qarşıdakı mərhələdə bir neçə istiqamət paralel şəkildə inkişaf etdirilir. Bərpaolunan enerji və elektrik ixracı, nəqliyyat-logistika imkanlarının genişləndirilməsi, mədənçilik, kənd təsərrüfatı və ərzaq təhlükəsizliyi, rəqəmsal infrastruktur, süni intellekt və data mərkəzləri, insan kapitalının inkişafı Azərbaycanın yeni investisiya gündəliyinin əsas istiqamətlərini təşkil edir.
Ölkənin iqtisadi inkişafında növbəti mərhələni xarakterizə edən əsas xüsusiyyət isə məhz bu istiqamətlərin bir-biri ilə əlaqələndirilməsidir. Enerji rəqəmsal iqtisadiyyat üçün baza yaradır, logistika Azərbaycanın regional bağlantılarını gücləndirir, rəqəmsallaşma tranzit imkanlarını daha səmərəli edir, insan kapitalı isə bütün bu sahələrin inkişafını təmin edən əsas qüvvəyə çevrilir.
Bu mənada investisiya yalnız ölkəyə maliyyə vəsaitinin daxil olması deyil. İnvestisiya yeni texnologiya, yeni bilik, yeni istehsal imkanları və yeni əməkdaşlıq formatları deməkdir. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə isə bu resursları milli iqtisadiyyatın uzunmüddətli və dayanıqlı inkişafına çevirməkdir.
II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunun Bakıda keçirilməsi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Forum müxtəlif ölkələrdən hökumət nümayəndələrini, beynəlxalq maliyyə institutlarını, investorları və biznes dairələrini bir araya gətirməklə Azərbaycanın iqtisadi imkanlarının beynəlxalq auditoriyaya təqdim olunması üçün platforma yaradıb. Forumun yekununda ümumi dəyəri 10,8 milyard ABŞ dolları olan 23 sənədin imzalanması isə müzakirə olunan investisiya gündəliyinin konkret əməkdaşlıq istiqamətləri ilə müşayiət olunduğunu göstərir.
Azərbaycanın iqtisadi inkişafında yeni mərhələ formalaşır. Bu mərhələdə əsas diqqət yalnız əldə edilmiş nəticələrin qorunmasına deyil, yeni imkanların yaradılmasına yönəlir. Sabitlik və maliyyə dayanıqlılığı bu prosesin təməlini, investisiya və texnologiyalar inkişafın resurslarını, insan kapitalı isə onun əsas hərəkətverici qüvvəsini təşkil edir.
Azərbaycanın qarşıdakı illərdə qarşısında duran əsas məsələ bu imkanları bir-biri ilə uzlaşdırmaq, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsini sürətləndirmək və ölkənin regional bağlantılardan qlobal iqtisadi proseslərdə daha geniş iştirakına keçidini təmin etməkdir. II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunda səsləndirilən mesajlar da göstərir ki, Azərbaycanın investisiya gündəliyi artıq yalnız bu günün ehtiyaclarına deyil, gələcəyin iqtisadiyyatına hesablanıb.

İlahə Qurbanova
YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı