Dövlətçilik tariximizin dönüş nöqtəsi - ŞƏRH

Azərbaycanın XX əsrin sonlarında yenidən qazandığı dövlət müstəqilliyi xalqımızın çoxəsrlik dövlətçilik tarixinin yeni siyasi şəraitdə davamı olmaqla yanaşı, qarşısında əvvəllər mövcud olmayan miqyasda mürəkkəb vəzifələr də yaratmışdı. Müstəqil dövlətin formalaşdırılması üçün siyasi hakimiyyətin mövcudluğu kifayət etmədiyindən, suverenliyi təmin edən dövlət institutlarının yaradılması, cəmiyyətdə ictimai-siyasi sabitliyin qorunması, iqtisadi münasibətlərin yeni əsaslar üzərində qurulması və ölkənin mürəkkəb geosiyasi şəraitdə milli maraqlarını müdafiə edə biləcək dövlət siyasətinin formalaşdırılması zəruri idi. Lakin müstəqilliyin ilk illərində ölkədə yaranmış siyasi böhran, hakimiyyət daxilində qarşıdurmalar, iqtisadi çətinliklər və təhlükəsizlik problemləri bu proseslərin ardıcıl və sistemli şəkildə həyata keçirilməsini əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirirdi. Belə bir tarixi şəraitdə cəmiyyətin diqqətinin yenidən dövlətçilik məsələlərinə yönəlməsi və siyasi idarəetmədə təcrübəli dövlət xadiminə ehtiyacın meydana çıxması Azərbaycanın sonrakı inkişaf istiqamətlərinə ciddi təsir göstərən amillərdən birinə çevrildi. 1993-cü ilin iyununda Heydər Əliyevin Bakıya qayıtması, iyunun 15-də Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilməsi, iyunun 23-də prezident səlahiyyətlərinin ona həvalə edilməsi və iyunun 24-dən həmin səlahiyyətləri həyata keçirməyə başlaması ilə formalaşan siyasi proses həmin ilin oktyabrında ümumxalq səsverməsi ilə yeni mərhələyə keçdi.

3 oktyabr 1993-cü il hadisəsini yalnız prezident seçkilərinin nəticəsi kimi nəzərdən keçirmək həmin tarixin Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafındakı yerini və mahiyyətini tam ifadə etməzdi. Əslində, həmin tarix müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş Azərbaycanın hansı siyasi idarəçilik modeli, hansı institusional mexanizmlər və hansı dövlətçilik prinsipləri əsasında inkişaf edəcəyinə dair axtarışların mühüm mərhələlərindən birini təşkil edirdi. Heydər Əliyevin uzunmüddətli dövlət idarəçiliyi təcrübəsi, müxtəlif tarixi mərhələlərdə siyasi proseslərdə iştirakı və dövlət institutlarının fəaliyyət mexanizmlərinə dair formalaşmış idarəçilik təcrübəsi 1993-cü ilin mürəkkəb siyasi reallıqları fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Bununla belə, qarşıda duran məsələni yalnız hakimiyyətin idarə olunması ilə məhdudlaşdırmaq mümkün deyildi; əsas məsələ dövlət hakimiyyətinin fəaliyyət qabiliyyətinin bərpa edilməsi, siyasi münasibətlərin idarəolunan çərçivəyə gətirilməsi, cəmiyyət daxilində parçalanma meyillərinin qarşısının alınması və müstəqil dövlətin gələcək inkişafını təmin edə biləcək siyasi sabitlik mühitinin yaradılması idi. Məhz bu baxımdan 1993-cü ilin siyasi hadisələrini ayrı-ayrı qərarların məcmusu kimi deyil, bir-biri ilə əlaqəli proseslər sisteminin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirmək daha məqsədəuyğundur. Çünki həmin dövrdə həyata keçirilən siyasi addımların əhəmiyyəti yalnız onların birbaşa nəticələrində deyil, müstəqil dövlətin sonrakı institusional inkişafı üçün yaratdığı imkanlarda da özünü göstərirdi.

Dövlətçilik tarixində siyasi sabitliyin əhəmiyyəti xüsusilə böhranlı dövrlərdə daha aydın şəkildə üzə çıxır. Əgər dövlətin idarəetmə sistemi daxili qarşıdurmaların təsirindən çıxmaq imkanına malik deyilsə, iqtisadi inkişaf üçün zəruri mühitin yaradılması, uzunmüddətli xarici siyasət kursunun müəyyənləşdirilməsi və milli təhlükəsizlik məsələlərinin ardıcıl şəkildə həlli də ciddi çətinliklərlə üzləşir. 1993-cü ildən sonrakı mərhələdə qarşıya qoyulan əsas məqsədlərdən biri dövlət idarəçiliyinin bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan bu sahələr üzrə vahid siyasi xətt əsasında təşkil edilməsi idi. Rəsmi tarixi mənbələrdə də həmin dövrün əsas prioritetləri sırasında müstəqil dövlət quruculuğu, təhlükəsizliyin və ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi, iqtisadiyyatın bərpası, demokratik inkişaf, Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin qurulması və dünya birliyinə inteqrasiyası qeyd olunur. Bu istiqamətlərin hər biri ayrıca əhəmiyyət daşısa da, onların mahiyyəti vahid dövlətçilik konsepsiyası daxilində bir-birini tamamlamasında idi. Siyasi sabitlik iqtisadi siyasətin həyata keçirilməsi, iqtisadi imkanlar dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, möhkəm institusional baza isə Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlərdə daha ardıcıl mövqe nümayiş etdirməsi üçün mühüm zəmin yaradırdı.

Sonrakı illərdə həyata keçirilən proseslər göstərdi ki, dövlət quruculuğu yalnız cari siyasi problemlərin həlli ilə yekunlaşmır və onun davamlılığı üçün hüquqi, iqtisadi və ideoloji dayaqların paralel şəkildə formalaşdırılması tələb olunur. Bu baxımdan enerji siyasətinin yeni mərhələyə keçirilməsi, beynəlxalq iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və Azərbaycanın xarici tərəfdaşlarla uzunmüddətli əməkdaşlıq mexanizmləri yaratması yalnız iqtisadi qərarlar kimi deyil, müstəqil dövlətin öz resursları üzərində sərəncam vermək və milli maraqlarını beynəlxalq münasibətlər müstəvisində daha ardıcıl şəkildə müdafiə etmək imkanlarının genişlənməsi kimi də nəzərdən keçirilə bilər. Eyni zamanda, dövlətçilik düşüncəsinin cəmiyyətin siyasi şüurunda möhkəmləndirilməsi istiqamətində azərbaycançılıq ideyasının ön plana çıxarılması milli kimlik, dövlət müstəqilliyi və ictimai həmrəylik anlayışlarının vahid ideya müstəvisində əlaqələndirilməsinə xidmət edirdi. Bu yanaşmanın əhəmiyyəti xüsusilə həmin dövrün mürəkkəb ictimai-siyasi şəraiti nəzərə alındıqda daha aydın görünür: dövlətin gələcəyinə dair ümumi təsəvvürün formalaşması və milli maraqların siyasi fəaliyyətin əsas meyarlarından birinə çevrilməsi cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini ümumi dövlətçilik məqsədləri ətrafında birləşdirən amillərdən biri olmuşdur.

Dövlət quruculuğunun siyasi və iqtisadi tərəfləri ilə yanaşı, onun hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi də müstəqilliyin dayanıqlı xarakter almasının mühüm şərtlərindən biri idi. Dövlət hakimiyyətinin təşkili, hakimiyyət qolları arasında səlahiyyət bölgüsü, vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsi, eləcə də dövlət-cəmiyyət münasibətlərinin fundamental prinsiplərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından 12 noyabr 1995-ci ildə ümumxalq səsverməsi – referendum yolu ilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının qəbul edilməsi dövlətçilik tariximizdə mühüm mərhələ təşkil etdi. Konstitusiyanın qəbul edilməsi ilə müstəqil Azərbaycanın dövlət quruluşunun və hakimiyyət sisteminin hüquqi çərçivəsi müəyyənləşdirildi və bununla da dövlət quruculuğunun əvvəlki mərhələsində formalaşan siyasi təcrübənin konstitusion əsaslarla möhkəmləndirilməsi üçün hüquqi zəmin yarandı. Beləliklə, 1993-cü ildən başlayan siyasi mərhələni sonrakı hüquqi-institusional proseslərdən ayırmaq düzgün olmazdı; həmin dövrdə siyasi sabitliyin təmin edilməsi ilə dövlət institutlarının hüquqi əsaslarının yaradılması arasında ardıcıl əlaqə formalaşmışdı. Dövlət müstəqilliyinin yalnız qorunması deyil, onun işlək siyasi sistem, hüquqi institutlar və uzunmüddətli inkişaf strategiyası ilə təmin olunması Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən birinə çevrilmişdi.

Bu gün 1993-cü ilin siyasi hadisələrinə tarixi perspektivdən nəzər saldıqda onların əhəmiyyəti daha geniş zaman çərçivəsində görünür. Heydər Əliyevin 3 oktyabr 1993-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi müstəqilliyin ilk illərində ölkənin üzləşdiyi mürəkkəb siyasi şəraitdən çıxış axtarışlarının mühüm nəticələrindən biri olmaqla yanaşı, sonrakı dövlətçilik proseslərinin istiqamətinə təsir göstərən əsas hadisələrdən biri kimi Azərbaycan tarixində özünəməxsus yer tutur. Bu mərhələdən sonra dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi, iqtisadi siyasətin yeni əsaslar üzərində qurulması, hüquqi dövlət institutlarının formalaşdırılması və Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin genişləndirilməsi istiqamətində ardıcıl proseslər həyata keçirildi. Buna görə də 3 oktyabrı yalnız təqvimdə müəyyən bir tarix kimi deyil, müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanın qarşısında dayanan siyasi və institusional məsələlərin həlli baxımından mühüm mərhələ kimi nəzərdən keçirmək mümkündür. Tarixin sonrakı inkişafı göstərdi ki, həmin dövrdə atılan siyasi və institusional addımlar müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin formalaşma prosesinin mühüm sütunlarından birinə çevrilmiş və ölkənin sonrakı siyasi inkişafında öz izini qoymuşdur.

Xalidə Zeynallı

YAP Nərimanov təşkilatının fəal üzvü, Elm, ali və peşə təhsili şöbəsinin əməkdaşı