Cəbrayıl tarixdən gələcəyə uzanan Zəfər yolu - ŞƏRH

Tarixdə elə günlər var ki, yalnız təqvimdəki bir tarix kimi deyil, bütöv bir xalqın yaddaşında mühüm hadisənin rəmzi kimi yaşayır. 4 Oktyabr da Azərbaycan tarixində belə əlamətdar günlərdən biridir. Bu tarix Cəbrayıl şəhərinin işğaldan azad edilməsini, illərlə doğma yurd həsrəti ilə yaşayan insanların ümidlərinin yenidən gerçəyə çevrilməsini və Azərbaycan torpaqlarında yeni bir dövrün başlanmasını ifadə edir.

Cəbrayıl bu gün təkcə azad edilmiş şəhər və rayon kimi deyil, həm də Azərbaycanın tarixi yaddaşını, milli iradəsini və quruculuq əzmini özündə birləşdirən məkan kimi diqqət çəkir. Bir zamanlar dağıntılar içində qalan şəhər və kəndlər bu gün yeni yolların, yaşayış məhəllələrinin, məktəblərin, sosial obyektlərin, enerji və istehsal müəssisələrinin qurulduğu genişmiqyaslı bərpa prosesinin ünvanına çevrilib.

Azərbaycan Prezidentinin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə 4 Oktyabr Cəbrayıl şəhəri günü kimi müəyyən edilib. Beləliklə, şəhərin azad edildiyi gün Azərbaycanın müasir tarixinin mühüm səhifələrindən biri kimi rəsmiləşdirilib.

Cəbrayıl rayonu 1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdi. İşğaldan əvvəl rayon 1 şəhər, 4 qəsəbə və 92 kənddən ibarət idi. Təxminən 1050 kvadratkilometr ərazini əhatə edən rayonun 52 min nəfərə yaxın əhalisi vardı. İşğal nəticəsində Cəbrayılın yaşayış məntəqələri, sosial infrastrukturu, tarixi və mədəni irsi ağır dağıntılara məruz qaldı.

İşğaldan əvvəl Cəbrayılın iqtisadi və sosial həyatı kifayət qədər inkişaf etmişdi. Rayonun iqtisadiyyatında üzümçülük, heyvandarlıq, taxılçılıq və baramaçılıq mühüm yer tuturdu. Sənaye müəssisələri, kolxozlar, quşçuluq təsərrüfatı, xəstəxanalar, məktəblər, musiqi məktəbləri, mədəniyyət evləri, kitabxanalar və muzey fəaliyyət göstərirdi. Tarix-diyarşünaslıq muzeyində 20 mindən artıq eksponatın qorunması Cəbrayılın zəngin mədəni irsinin göstəricilərindən biri idi.

İşğal illərində bu mənzərənin yerini dağıntılar aldı. Rayonun tarixi-mədəni abidələri də ciddi zərər gördü. “Divlər Sarayı” mağarası, “Məscid Təpəsi”, “Canqulu” və “Qumtəpə” kurqanları, “Qız qalası”, Xudafərin körpüləri, Çələbilər kəndindəki məscid kompleksi, “Sultan Məcid hamamı”, “Dairəvi Türbə” və digər tarixi irs nümunələri dağıntıya məruz qalan abidələr sırasında göstərilir.

İşğal yalnız şəhərlərin və kəndlərin deyil, insanların həyatını da dəyişdirdi. Cəbrayıllı ailələr doğma torpaqlarından didərgin düşərək Azərbaycanın müxtəlif rayonlarında məskunlaşmağa məcbur oldular. Məcburi köçkün həyatı uzun illər minlərlə ailənin gündəlik reallığına çevrildi.

Cəbrayılın tarixində Cocuq Mərcanlı və Lələtəpə xüsusi yer tutur. 1994-cü il yanvarın 5-də Horadiz əməliyyatı zamanı Cocuq Mərcanlı kəndi işğaldan azad edildi. 2016-cı ilin Aprel döyüşləri zamanı isə Lələtəpə yüksəkliyinin azad olunması kənddə həyatın yenidən canlanması üçün imkan yaratdı. Cocuq Mərcanlıya qayıdış sonrakı illərdə həyata keçiriləcək Böyük Qayıdışın ilk nümunələrindən biri oldu.

Bu hadisələr göstərirdi ki, doğma torpaqlara qayıdış yalnız arzu olaraq qalmamalı, real prosesə çevrilməlidir. 2020-ci ildə baş verən hadisələr isə bu prosesin miqyasını köklü şəkildə dəyişdi.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Cəbrayılın taleyində dönüş nöqtəsi yaratdı. Sentyabrın 27-də Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndlərinin azad edilməsindən sonra oktyabrın 3-də Mehdili, Çaxırlı, Aşağı Maralyan, Şəybəy və Quycaq kəndləri, oktyabrın 4-də isə Cəbrayıl şəhəri və rayonun bir sıra digər kəndləri azad edildi. Ümumilikdə hərbi əməliyyatlar nəticəsində Cəbrayıl rayonu ərazisində 1 şəhər və 90 kənd işğaldan azad edildi.

Cəbrayıl şəhərinin azad edilməsi 44 günlük müharibənin gedişində mühüm mərhələlərdən biri oldu. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2020-ci il oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhərində Dövlət Bayrağını ucaltması da bu tarixi hadisənin simvolik məqamlarından birinə çevrildi.

Cəbrayıl əməliyyatı hərbi baxımdan da mürəkkəb şəraitdə həyata keçirilmişdi. Rayon ərazisində müdafiə istehkamlarının yaradılması Azərbaycan Ordusunun qarşısında ciddi maneələr formalaşdırmışdı. Cəbrayılın azad edilməsindən sonra isə digər istiqamətlərdə hərbi əməliyyatların aparılması üçün yeni imkanlar yarandı.

Bu baxımdan Cəbrayılın azadlığı yalnız bir rayonun azad edilməsi ilə məhdudlaşmırdı. Hadisələrin sonrakı inkişafı Füzuli, Xocavənd, Zəngilan, Qubadlı və digər istiqamətlərdə hərbi əməliyyatların davam etdirilməsi üçün imkan yaratdı.

Cəbrayılın azad edilməsinin mühüm simvollarından biri də Xudafərin körpüləridir. Əsrlər boyu Araz üzərində mühüm tarixi-mədəni abidə kimi qorunub saxlanılan bu körpülərin yerləşdiyi ərazinin azad edilməsi Cəbrayılın tarixi əhəmiyyətini daha da ön plana çıxardı.

Xudafərin körpüsündə Azərbaycan bayrağının dalğalanması dövlətçilik tarixinin və ərazi bütövlüyünün bərpasının rəmzi kimi yadda qaldı. Cəbrayılın tarixi məkanlarından birində üçrəngli bayrağın ucaldılması həm də keçmişlə gələcəyin bir nöqtədə qovuşması təsiri bağışlayırdı.

Cəbrayılın azad edilməsindən sonra qarşıda duran əsas məsələlərdən biri yalnız ərazilərin minalardan təmizlənməsi və təhlükəsizliyin təmin edilməsi deyil, həm də bütün yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması idi.

Bu gün Cəbrayıl rayonunda aparılan bərpa-quruculuq işləri məhz bu böyük məqsədin tərkib hissəsidir. Yeni yaşayış məhəllələri salınır, yollar çəkilir, enerji infrastrukturu yaradılır, sosial obyektlər inşa edilir, iqtisadi fəaliyyət üçün yeni imkanlar formalaşdırılır.

Cəbrayıl şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planın təsdiqlənməsi şəhərin gələcək simasının müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm mərhələdir. Baş planda şəhərin mərhələli şəkildə bərpası, yaşayış və ictimai məkanların yaradılması, müasir memarlıq həllərinin tətbiqi nəzərdə tutulur.

Bu prosesdə məqsəd yalnız dağıdılmış binaların yerində yeni tikililər inşa etmək deyil. Qarşıya qoyulan vəzifə insanların doğma yurdlarına qayıda, burada yaşaya, işləyə, təhsil ala və sosial həyatlarını davam etdirə biləcəkləri müasir yaşayış mühiti formalaşdırmaqdır.

Cəbrayılın gələcəyində iqtisadi inkişaf da mühüm yer tutur. Rayonun əlverişli coğrafi mövqeyi, təbii ehtiyatları, nəqliyyat əlaqələri və Araz vadisinə çıxışı burada müxtəlif iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi üçün imkan yaradır.

“Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkının yaradılması bu baxımdan diqqətçəkən layihələrdəndir. Parkda logistika və ticarət mərkəzlərinin, anbar komplekslərinin, satış obyektlərinin, TIR parkının, gömrük və texniki xidmət məntəqələrinin yaradılması nəzərdə tutulur. Materialda göstərilən məlumata əsasən, 200 hektarlıq ərazini əhatə edən layihədə artıq sahibkarlıq subyektlərinin rezident və qeyri-rezident kimi qeydiyyatı aparılıb və yeni iş yerləri yaradılıb.

Enerji infrastrukturu da Cəbrayılın yeni iqtisadi modelinin mühüm istiqamətlərindən biridir. “Cəbrayıl” yarımstansiyasının istifadəyə verilməsi ilə yanaşı, rayonda günəş enerjisi layihələrinin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulub və müxtəlif gücə malik enerji obyektlərinin yaradılması istiqamətində işlər aparılır.

Nəqliyyat infrastrukturu isə Cəbrayılı Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun digər əraziləri ilə əlaqələndirən əsas amillərdəndir. Horadiz-Cəbrayıl-Zəngilan-Ağbənd avtomobil yolu, Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut yolu və digər nəqliyyat layihələri rayonun gələcək sosial-iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayacaq.

Cəbrayılın dirçəlişi yalnız şəhərlə məhdudlaşmır. Böyük Mərcanlı, Karxulu, Sarıcallı, Maşanlı, Horovlu və Şükürbəyli kimi yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması rayonun kənd həyatının da bərpasına hesablanıb.

Məsələn, Böyük Mərcanlı kəndinin 2040-cı ilədək inkişafı üçün geniş yaşayış və sosial infrastruktur nəzərdə tutulub. Kənddə fərdi evlərlə yanaşı, məktəblərin, uşaq bağçalarının, ictimai və sosial obyektlərin yaradılması planlaşdırılıb.

Karxulu, Sarıcallı və Maşanlı kəndləri üzrə də uzunmüddətli inkişaf planları hazırlanıb. Bu layihələrdə yaşayış evləri ilə yanaşı məktəb, bağça, inzibati və sosial obyektlərin, sahibkarlıq və məşğulluq imkanlarının yaradılması nəzərdə tutulur.

Horovlu kəndində isə artıq ilk mərhələ üzrə yaşayış evləri və sosial obyektlər inşa edilib. Şükürbəyli kəndinin açılışının 2026-cı il mayın 9-da keçirilməsi və sakinlərin burada məskunlaşması Cəbrayılın kəndlərində də real qayıdış prosesinin genişləndiyini göstərən mühüm hadisələrdəndir.

Cəbrayılın müasir tarixində ən mühüm hadisələrdən biri, heç şübhəsiz, məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışıdır. İlk köç karvanının 2024-cü il sentyabrın 26-da Bakı şəhərinin Qaradağ rayonundan Cəbrayıl şəhərinə yola salınması uzun illər davam edən həsrətin real qayıdışa çevrildiyi mühüm məqamlardan biri oldu.

Materialda 2026-cı il sentyabrın 28-nə olan məlumata görə Cəbrayıl şəhərində 680 ailənin, Horovlu kəndində 321 ailənin, Şükürbəyli kəndində isə 599 ailənin məskunlaşdığı, ümumilikdə 1600 ailənin – 7022 nəfərin rayona qayıtdığı qeyd olunur.

Bu rəqəmlərin arxasında minlərlə insanın şəxsi hekayəsi dayanır. Onilliklər ərzində doğma evlərinə qayıtmaq arzusu ilə yaşayan ailələr indi həmin torpaqlarda yeni həyat qururlar. Bu baxımdan Böyük Qayıdış yalnız fiziki köç deyil, həm də insanların öz doğma məkanları ilə yenidən bağlarının bərpasıdır.

Cəbrayıl şəhərində inşa edilən yaşayış kompleksləri də qayıdış prosesinin mühüm hissəsidir. İlk yaşayış kompleksində 33 bina və 712 mənzil yaradılıb. Mənzillər vətəndaşlara tam təmirli və müvafiq məişət avadanlıqları ilə təchiz edilmiş şəkildə təqdim olunur.

Cəbrayılın yenidən qurulması prosesi genişmiqyaslı və çoxşaxəlidir. Burada yaşayış məhəllələri ilə yanaşı, məktəblər, səhiyyə müəssisələri, ictimai obyektlər, yollar, enerji sistemləri, sənaye və logistika infrastrukturu formalaşdırılır.

2021-ci ildə Cəbrayıl şəhərində 150 çarpayılıq mərkəzi xəstəxananın layihələndirilməsi və tikintisi ilə bağlı qərarın qəbul edilməsi, eləcə də 960 şagird yerlik akademik Mehdi Mehdizadə adına tam orta məktəbin tikintisinin planlaşdırılması şəhərin sosial infrastrukturunun yenidən qurulmasının əsas istiqamətlərindən idi.

Sonrakı illərdə bu proses yeni mərhələyə keçib. Şəhərin yaşayış kompleksləri istifadəyə verilir, kəndlərdə evlər tikilir, məktəblər və sosial obyektlər yaradılır, iqtisadi və enerji layihələri həyata keçirilir.

Beləliklə, Cəbrayılın simasında keçmişlə gələcək arasında aydın bir xətt görünür. İşğal illərinin dağıntıları bu gün yeni quruculuqla əvəz olunur. Bir zamanlar boş və viran qalmış küçələrdə indi yaşayış binaları ucalır, məktəb zəngləri səslənir, yeni yollar çəkilir, ailələr doğma evlərinə qayıdır.

Cəbrayıl şəhəri günü bu baxımdan yalnız keçmişdə qazanılmış qələbənin xatırlanması deyil. Bu tarix həm də həmin qələbənin yaratdığı yeni reallıqların – bərpa, quruculuq və qayıdış prosesinin diqqətə çatdırılması üçün mühüm bir gündür.

Cəbrayılın tarixində ağrılı səhifələr də var, qürur doğuran hadisələr də. İşğal illəri şəhərin və rayonun həyatında dərin izlər buraxdı. 2020-ci ilin payızında isə bu tarix yeni istiqamət aldı. Şəhərin azad edilməsi ilə başlayan proses bu gün insanların doğma torpaqlara qayıdışı, yeni yaşayış məntəqələrinin salınması və iqtisadi potensialın yenidən formalaşdırılması mərhələsinə çatıb.

Bu mənada Cəbrayılın bugünkü mənzərəsi bir həqiqəti aydın göstərir: şəhərin taleyi yalnız keçmişin xatirələri ilə deyil, gələcəyə yönəlmiş quruculuqla da müəyyənləşir.

4 Oktyabr bu tarixi yolun mühüm dayanacağıdır. Bu gün Cəbrayılın azadlığının rəmzi olmaqla yanaşı, onun yenidən dirçəlişinin də yaddaş səhifəsinə çevrilib. Tarixdən gələn Cəbrayıl indi gələcəyə doğru inamla addımlayır.

Bu gün Cəbrayılın küçələrində quruculuğun səsi eşidilir. Yeni evlərin işıqları yanır, məktəblər fəaliyyətə başlayır, yollar və infrastrukturlar genişlənir. Ən əsası isə illər əvvəl doğma yurdlarından ayrılmış insanlar öz torpaqlarına qayıdırlar.

Cəbrayılın yeni salnaməsi məhz bu qayıdışla yazılır.

4 Oktyabr – Cəbrayılın azadlığını, dirçəlişini və gələcəyə açılan yeni səhifəsini ifadə edən tarixi gündür.

Gündüz Bayramov

YAP Samux rayon təşkilatının sədri