3 oktyabr 1993-cü il: müstəqil dövlətçilik yolunun möhkəm təməlləri - ŞƏRH

Azərbaycanın müasir tarixində elə tarixlər var ki, onların əhəmiyyəti yalnız təqvimdəki bir günlə məhdudlaşmır. Belə tarixlər dövlətin siyasi taleyinə, idarəçilik fəlsəfəsinə, iqtisadi inkişaf istiqamətlərinə və cəmiyyətin gələcəyə baxışına təsir edən mühüm mərhələləri ifadə edir. 3 oktyabr 1993-cü il də məhz belə tarixi günlərdən biridir. Həmin gün Heydər Əliyev ümumxalq səsverməsi nəticəsində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi. Bu hadisə müstəqilliyinin ilk illərində ciddi siyasi və sosial-iqtisadi çətinliklərlə üzləşən ölkənin gələcək inkişaf istiqamətinin müəyyənləşməsi baxımından mühüm mərhələ kimi təqdim olunur.

1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan qarşısında son dərəcə mürəkkəb vəzifələr dayanırdı. Yeni dövlət institutlarının formalaşdırılması, ölkənin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, iqtisadi böhranın aradan qaldırılması, beynəlxalq münasibətlər sistemində Azərbaycanın yerinin müəyyənləşdirilməsi və müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi eyni vaxtda həllini tələb edən məsələlər idi. 1993-cü ilin siyasi böhranı fonunda dövlətçilik məsələsi xüsusilə aktuallaşmışdı. Rəsmi tarix mənbələrində həmin dövr ölkənin vətəndaş müharibəsi və müstəqilliyin itirilməsi təhlükəsi ilə üz-üzə qaldığı mərhələ kimi xarakterizə edilir.

Belə bir şəraitdə Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycanın sonrakı inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. 15 iyun 1993-cü ildə Azərbaycan Ali Sovetinin sədri seçilən Heydər Əliyev iyunun 24-də Prezident səlahiyyətlərini icra etməyə başladı. Oktyabrın 3-də isə ümumxalq səsverməsi ilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi.

1993-cü ilin Azərbaycanı ilə bugünkü Azərbaycan arasında böyük tarixi məsafə var. Həmin dövrdə əsas məsələ yalnız ayrı-ayrı problemlərin həlli deyildi. Qarşıda daha fundamental vəzifə dayanırdı: müstəqil dövlətin institusional əsaslarını yaratmaq və onu davamlı dövlətçilik modelinə çevirmək.

Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri məhz dövlətin möhkəmləndirilməsi, idarəetmədə sabitliyin təmin edilməsi və milli maraqların dövlət siyasətinin əsas meyarına çevrilməsi idi. Sonrakı illərdə bu yanaşma siyasi, hüquqi və iqtisadi sahələrdə həyata keçirilən islahatlarla tamamlandı.

Ulu Öndərin dövlət quruculuğu fəlsəfəsinin mahiyyətini onun məşhur fikirlərindən biri aydın şəkildə ifadə edir:

“Biz Azərbaycanda demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət qururuq. Bu üç söz bizim dövlət quruculuğumuzun əsas mənasını, məzmununu, əsas prinsiplərini təşkil edir.”

Bu fikir sonrakı dövlət quruculuğu prosesinin mühüm istiqamətlərindən birini göstərirdi. 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edilən Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası dövlətin demokratik, hüquqi və dünyəvi xarakterini təsbit etdi. Konstitusiyada hakimiyyətin bölünməsi prinsipi, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqları, qanunun aliliyi və dövlət hakimiyyətinin əsasları müəyyənləşdirildi.

Beləliklə, müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik modelinin hüquqi çərçivəsi formalaşdırıldı. Bu baxımdan Konstitusiyanın qəbulunu müstəqil dövlət quruculuğunun mühüm institusional mərhələlərindən biri hesab etmək mümkündür.

Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətində dövlət müstəqilliyi xüsusi yer tuturdu. Onun müxtəlif illərdə səsləndirdiyi fikirlərdə Azərbaycanın öz taleyinin sahibi olması, suverenliyin qorunması və müstəqil dövlətin möhkəmləndirilməsi məsələləri ardıcıl şəkildə ön plana çəkilirdi.

1993-cü ilin sentyabrında Azərbaycan Elmlər Akademiyasında ziyalılarla görüş zamanı Heydər Əliyev Azərbaycanın öz taleyinin, torpaqlarının və hüquqlarının sahibi olacağını vurğulayırdı. Sonrakı çıxışlarında da dövlət müstəqilliyinin qorunmasını ən mühüm vəzifələrdən biri kimi təqdim edirdi.

Bu siyasi yanaşmanın əsas xüsusiyyəti dövlətçilik məsələsinə uzunmüddətli perspektivdən baxılması idi. Müstəqillik yalnız hüquqi status kimi deyil, həm də siyasi institutların, iqtisadi sistemin, milli təhlükəsizlik mexanizmlərinin və beynəlxalq əlaqələrin möhkəmliyi ilə təmin edilən bir dəyər kimi nəzərdən keçirilirdi.

Heydər Əliyevin “Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi dönməzdir, yenilməzdir, sarsılmazdır” fikri də məhz bu siyasi baxışın ifadələrindən biri idi.

Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin mühüm cəhətlərindən biri idarəetmədə planlı və ardıcıl yanaşmaya xüsusi əhəmiyyət verməsi idi. Mürəkkəb məsələlərin mahiyyətini müəyyənləşdirmək, onların səbəblərini təhlil etmək və uzunmüddətli nəticələri nəzərə almaq onun siyasi idarəçilik üslubunun diqqətçəkən xüsusiyyətləri sırasında göstərilir.

Dövlət idarəçiliyində peşəkarlıq yalnız qərar qəbul etmək bacarığı deyil, həm də həmin qərarların həyata keçirilməsi üçün institusional imkanların yaradılması deməkdir. 1993-cü ildən sonrakı dövrdə dövlət strukturlarının möhkəmləndirilməsi, qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi və idarəetmə mexanizmlərinin formalaşdırılması bu baxımdan əhəmiyyət daşıyırdı.

Heydər Əliyevin çıxışlarında da dövlətçilik məsələlərinə sistemli yanaşma özünü göstərirdi. O, müxtəlif sahələr üzrə problemləri milli mənafe, dövlət təhlükəsizliyi və uzunmüddətli inkişaf perspektivi kontekstində nəzərdən keçirirdi.

Bu səbəbdən onun siyasi irsinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi dövlət idarəçiliyində strateji düşüncə və planlaşdırma məsələsini qeyd etmək mümkündür.

Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanın qarşısında dayanan əsas məsələlərdən biri iqtisadiyyatın bərpası idi. Ölkənin malik olduğu enerji resurslarından səmərəli istifadə etmək, xarici investisiyaları cəlb etmək və Azərbaycanın dünya iqtisadi sisteminə inteqrasiyasını təmin etmək uzunmüddətli iqtisadi strategiyanın mühüm istiqamətlərinə çevrildi.

Bu mərhələdə neft strategiyası xüsusi əhəmiyyət qazandı. 20 sentyabr 1994-cü ildə “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlarının birgə işlənməsi və hasilatın pay bölgüsü haqqında sazişin imzalanması Azərbaycanın iqtisadi tarixində mühüm hadisə kimi qeyd olunur. Sonradan “Əsrin müqaviləsi” adlandırılan bu sazişdə 7 ölkəni təmsil edən 11 beynəlxalq neft şirkəti iştirak edirdi və müqavilə 12 dekabr 1994-cü ildə Azərbaycan parlamenti tərəfindən ratifikasiya edildi.

Neft strategiyası yalnız hasilat məsələsi ilə məhdudlaşmırdı. Enerji resurslarının müxtəlif marşrutlarla dünya bazarlarına çıxarılması, xarici investisiyaların cəlb edilməsi və Azərbaycanın beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin genişləndirilməsi də bu strategiyanın mühüm istiqamətlərini təşkil edirdi. Rəsmi mənbələrdə 1994-cü il sazişinin Azərbaycan iqtisadiyyatına investisiyaların cəlb olunması və ölkənin beynəlxalq enerji sistemində mövqeyinin möhkəmlənməsi baxımından əhəmiyyəti vurğulanır.

Beləliklə, enerji siyasəti iqtisadi məsələ olmaqla yanaşı, Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin genişlənməsinə və ölkənin dünya iqtisadiyyatına daha sıx inteqrasiyasına xidmət edən istiqamətlərdən birinə çevrildi.

Müstəqil Azərbaycanın qarşısında duran digər mühüm vəzifə beynəlxalq münasibətlər sistemində özünəməxsus yer tutmaq idi. Yeni dövlət üçün xarici siyasət yalnız diplomatik əlaqələrin qurulmasından ibarət deyildi. Burada ölkənin təhlükəsizliyi, iqtisadi maraqları, enerji siyasəti, regional əməkdaşlıq və beynəlxalq təşkilatlarla münasibətlərin inkişafı kimi çoxsaylı istiqamətlər bir-birini tamamlayırdı.

Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi xarici siyasət kursunda Azərbaycanın dünya birliyinə inteqrasiyası və müxtəlif dövlətlərlə qarşılıqlı maraqlara əsaslanan əməkdaşlığın inkişafı mühüm yer tuturdu. Rəsmi mənbələrdə 1993-cü ildən etibarən Azərbaycanın beynəlxalq ictimaiyyətə inteqrasiya, xarici investisiyaların cəlbi və “açıq qapılar” siyasəti istiqamətində hərəkət etdiyi qeyd olunur.

Bu siyasətin iqtisadi tərəfi enerji layihələrində, siyasi tərəfi isə beynəlxalq münasibətlərin genişləndirilməsində özünü göstərirdi. Azərbaycanın regional əməkdaşlıq layihələrində iştirakı sonrakı illərdə ölkənin geosiyasi və iqtisadi əlaqələrinin mühüm elementlərindən birinə çevrildi.

Müstəqil dövlət quruculuğunun mühüm şərtlərindən biri hüquqi sistemin möhkəmləndirilməsi idi. Azərbaycan Respublikasının 1995-ci ildə qəbul edilmiş Konstitusiyası bu prosesin əsas hüquqi sənədi oldu.

Konstitusiyada Azərbaycan dövləti demokratik, hüquqi, dünyəvi və unitar respublika kimi müəyyənləşdirilir. Dövlət hakimiyyətinin qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətinə bölünməsi, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təsbit edilməsi dövlət quruculuğunun hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirir.

Bu baxımdan Heydər Əliyevin “demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət” konsepsiyası yalnız siyasi çıxışlarda səsləndirilən fikir kimi deyil, dövlətin hüquqi əsaslarında öz əksini tapan prinsip kimi də nəzərdən keçirilə bilər.

Qanunun aliliyinin təmin edilməsi, dövlət idarəçiliyinin hüquqi çərçivədə həyata keçirilməsi və hüquq-mühafizə sisteminin gücləndirilməsi də müstəqil dövlətin institusional inkişafının mühüm istiqamətləri sırasında idi.

Dövlət quruculuğunun ilkin mərhələsində ictimai təhlükəsizliyin təmin edilməsi də mühüm məsələlərdən biri idi. Dövlət institutlarının normal fəaliyyəti üçün sabit hüquqi və ictimai mühitin yaradılması zəruri idi.

1993-cü ildən sonrakı dövr rəsmi dövlət mənbələrində sabitliyin bərpası və dövlət quruculuğunun sürətləndirilməsi mərhələsi kimi təqdim olunur.

Bu mərhələdə hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyətinin gücləndirilməsi, qanunsuz silahlı birləşmələrin zərərsizləşdirilməsi və dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətləri sırasında idi.

Sabitlik isə sonrakı iqtisadi və sosial layihələrin həyata keçirilməsi üçün zəruri şərtlərdən biri oldu. Çünki davamlı inkişaf üçün yalnız iqtisadi resurslar deyil, həm də qərarların icrasını təmin edən dövlət institutları və hüquqi mühit tələb olunur.

Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətində milli ideya da mühüm yer tuturdu. Müstəqil dövlətin möhkəmlənməsi yalnız siyasi və iqtisadi institutların yaradılması ilə tamamlanmırdı. Cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini birləşdirən ümumi dəyərlərin formalaşdırılması da dövlətçilik baxımından əhəmiyyət daşıyırdı.

Azərbaycançılıq ideyası bu kontekstdə milli kimliyin, dövlət müstəqilliyinin və ümumi vətəndaşlıq həmrəyliyinin ifadəsi kimi təqdim edilirdi. Bu yanaşmanın əsas məqsədlərindən biri Azərbaycanı vahid dövlət və vahid siyasi məkan ətrafında birləşdirən dəyərlər sisteminin möhkəmləndirilməsi idi.

1995-ci il Konstitusiyasının hazırlanması və qəbul edilməsi də dövlətin hüquqi və ideoloji əsaslarının müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm mərhələ oldu. Konstitusiyanın preambulasında Azərbaycan xalqının çoxəsrlik dövlətçilik ənənələrinə, müstəqilliyin, suverenliyin və ərazi bütövlüyünün qorunmasına, demokratik quruluşa, vətəndaş cəmiyyətinin inkişafına və hüququn aliliyinə bağlılıq ifadə olunur.

Heydər Əliyevin siyasi irsi haqqında danışarkən yalnız ayrı-ayrı qərarları sadalamaq kifayət etmir. Onun siyasi fəaliyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri dövlət məsələlərinə strateji yanaşması idi.

O, çıxışlarında tez-tez müstəqilliyin qorunması, milli maraqların müdafiəsi, iqtisadi potensialın inkişaf etdirilməsi, beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi və hüquqi dövlət quruculuğu məsələlərini bir-biri ilə əlaqəli şəkildə təqdim edirdi.

Bu yanaşmada dövlətçilik ayrı-ayrı sahələrdən ibarət olmayan bütöv sistem kimi nəzərdən keçirilirdi. Güclü iqtisadiyyatın siyasi müstəqillik üçün əhəmiyyəti, sabitliyin iqtisadi inkişaf üçün rolu, hüquqi dövlətin vətəndaş hüquqları ilə əlaqəsi, beynəlxalq əməkdaşlığın milli maraqlarla uzlaşdırılması kimi məsələlər bir-birini tamamlayırdı.

Məhz bu səbəbdən 1993-cü ildən sonrakı dövr Azərbaycan dövlətçiliyinin institusional əsaslarının formalaşdırıldığı mühüm mərhələlərdən biri kimi tarixə daxil olub.

3 oktyabr 1993-cü ildən başlayan prezidentlik dövrü 2003-cü ilə qədər davam etdi. Rəsmi dövlət mənbələrində 1993–2003-cü illər müstəqil dövlət quruculuğu, təhlükəsizliyin təmin edilməsi, iqtisadiyyatın bərpası, demokratik inkişaf və beynəlxalq əlaqələrin qurulması baxımından fundamental islahatlar dövrü kimi xarakterizə edilir.

Bu illərdə qəbul edilən qərarlar Azərbaycanın sonrakı inkişaf istiqamətlərinə də təsir göstərdi. Konstitusiyanın qəbulundan neft strategiyasına, beynəlxalq əməkdaşlıqdan dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsinə qədər bir sıra proseslər müstəqil Azərbaycanın institusional bazasının formalaşmasına xidmət etdi.

Tarixi proseslərin qiymətləndirilməsində mühüm məqam ondan ibarətdir ki, dövlətçilik yalnız bir dövrün nəticəsi deyil. Dövlət quruculuğu ardıcıl qərarlar, institusional islahatlar və uzunmüddətli siyasi kurs tələb edən prosesdir. Bu baxımdan 1993-cü ildən etibarən müəyyənləşdirilən əsas istiqamətlər Azərbaycanın sonrakı inkişaf mərhələlərində də müxtəlif formalarda davam etdirilib.

3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan tarixində yalnız prezident seçkisi ilə yadda qalan tarix deyil. Bu tarix müstəqilliyin ilk illərində dövlət quruculuğunun istiqamətlərinin daha aydın şəkildə müəyyənləşdiyi mərhələnin başlanğıcı kimi də təqdim olunur.

Heydər Əliyevin dövlətçilik konsepsiyasında müstəqillik, suverenlik, milli maraqlar, hüquqi dövlət, iqtisadi inkişaf və beynəlxalq əməkdaşlıq bir-birindən ayrı deyil, vahid dövlət siyasətinin tərkib hissələri kimi nəzərdən keçirilirdi.

Onun “Azərbaycan üçün dövlət müstəqilliyi tarixi nailiyyətdir, ən böyük sərvətdir” fikri bu yanaşmanın mahiyyətini ifadə edən tezislərdən biridir. Müstəqilliyin qorunması və inkişaf etdirilməsi isə yalnız siyasi hakimiyyətin deyil, bütövlükdə dövlət və cəmiyyətin qarşısında dayanan məsuliyyət kimi təqdim olunurdu.

Bu gün 3 oktyabr 1993-cü il tarixinin əhəmiyyətinə nəzər salarkən bir daha aydın olur ki, dövlətlərin tarixində müəyyən günlər sonrakı onilliklərin siyasi və institusional inkişafına təsir edən dönüş nöqtələrinə çevrilə bilir. Azərbaycan üçün 1993-cü il də məhz belə mürəkkəb və məsuliyyətli mərhələlərdən biri idi.

Müstəqil dövlətin möhkəmləndirilməsi, hüquqi əsasların yaradılması, iqtisadi potensialın səfərbər edilməsi, beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi və milli dövlətçilik ideyasının möhkəmləndirilməsi həmin dövrün əsas istiqamətləri sırasında yer aldı. Bu istiqamətlərin bir sistem halında formalaşdırılması isə Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixinin mühüm səhifələrindən birini təşkil edir.

3 oktyabrın yaddaşlarda qalmasının əsas səbəblərindən biri də budur: bu tarix Azərbaycanın müstəqillik tarixində yalnız bir siyasi hadisəni deyil, dövlətçilik qarşısında duran böyük vəzifələrin yeni mərhələdə sistemli şəkildə həllinə başlanmasını simvolizə edir.

Müstəqilliyin əldə edilməsi tarixi hadisədirsə, onu qorumaq, möhkəmləndirmək və gələcək nəsillərə daha güclü dövlət kimi ötürmək davamlı məsuliyyətdir. Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixinin əsas dərslərindən biri də məhz bu həqiqətdə ifadə olunur.

İlahə Qurbanova

YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı