Cəbrayıl: Zəfərdən Böyük Qayıdışa uzanan yol - ŞƏRH

4 Oktyabr – Cəbrayıl şəhəri günü Azərbaycanın müasir tarixində mühüm ictimai-siyasi və mənəvi məna daşıyan əlamətdar tarixlərdən biridir. Bu gün bir şəhərin işğaldan azad olunmasını xatırlamaqla məhdudlaşmır. 4 oktyabr həm də uzun illər həsrətlə gözlənilən qayıdışın, dağıdılmış yurdların yenidən qurulmasının, tarixi torpaqlarda həyatın bərpasının və gələcəyə inamın rəmzi kimi qəbul olunur. Prezident İlham Əliyevin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilər üzrə şəhər günlərinin təsis edilməsi və 4 oktyabrın Cəbrayıl şəhəri günü kimi müəyyənləşdirilməsi bu tarixi hadisənin dövlətçilik yaddaşındakı əhəmiyyətini bir daha təsdiqlədi.
Cəbrayılın taleyi Azərbaycan xalqının son onilliklər ərzində yaşadığı ağır sınaqların mühüm səhifələrindən biridir. Rayon 23 avqust 1993-cü ildə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. İşğala qədər Cəbrayıl bir şəhər, dörd qəsəbə və 92 kəndi əhatə edən, formalaşmış sosial-iqtisadi infrastruktura malik yaşayış məkanı idi. Kənd təsərrüfatı rayon iqtisadiyyatında mühüm yer tutur, üzümçülük, taxılçılıq, heyvandarlıq və baramaçılıq inkişaf edirdi. Təhsil, səhiyyə və mədəniyyət müəssisələri əhalinin gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsini təşkil edirdi.
İşğal bu inkişaf prosesini qəfil dayandırdı. Cəbrayılın şəhər və kəndləri dağıntılara məruz qaldı, sosial obyektlər və yaşayış evləri yararsız vəziyyətə salındı, tarixi-mədəni irs nümunələri zərər gördü. Ən böyük faciə isə insan amili ilə bağlı idi. On minlərlə Cəbrayıl sakini doğma yurdlarından didərgin düşərək uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşamağa məcbur oldu. Beləliklə, Cəbrayıl adı təkcə coğrafi məkan deyil, həm də doğma yurda qayıdış həsrətinin ifadəsinə çevrildi.
İşğal illərində rayonun tarixi-mədəni irsinə də ciddi ziyan vuruldu. Xudafərin körpüləri, məscidlər, türbələr, kurqanlar, qədim yaşayış məskənləri və digər tarixi nümunələr dağıntı və vandalizmə məruz qaldı. Buna görə Cəbrayılın azadlığı yalnız ərazi üzərində nəzarətin bərpası anlamına gəlmirdi. Bu hadisə həm də Azərbaycanın çoxəsrlik tarixinin mühüm izlərinin qorunması və milli-mədəni yaddaşın bərpası baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
Cəbrayılın azadlığına aparan yol uzun və mürəkkəb mərhələlərdən keçib. 1994-cü ilin əvvəlində Horadiz əməliyyatı zamanı Cocuq Mərcanlı kəndinin azad edilməsi bu istiqamətdə mühüm addımlardan biri idi. 2016-cı ilin Aprel döyüşləri zamanı Lələtəpə yüksəkliyinin nəzarətə götürülməsi isə Cocuq Mərcanlının təhlükəsizliyinin təmin olunmasına və burada həyatın yenidən qurulmasına imkan yaratdı. Sonrakı dövrdə Cocuq Mərcanlıda həyata keçirilən bərpa işləri Böyük Qayıdışın ilkin nümunələrindən birinə çevrildi.
27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ açdı. Cəbrayıl rayonu da hərbi əməliyyatların mühüm istiqamətlərindən biri oldu. Sentyabrın 27-də Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndlərinin, oktyabrın 3-də isə Mehdili, Çaxırlı, Aşağı Maralyan, Şəybəy və Quycaq kəndlərinin azad edilməsindən sonra oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhərinin və bir sıra yaşayış məntəqələrinin azad edilməsi baş verdi.
Cəbrayıl əməliyyatı Azərbaycan hərbçilərinin ciddi müqavimətlə üzləşdiyi, mürəkkəb istehkamların yarıldığı və böyük fədakarlığın göstərildiyi hərbi proses kimi yadda qaldı. Şəhərin azad edilməsi sonrakı əməliyyatlar üçün də mühüm imkanlar yaratdı. Cəbrayıl istiqamətində əldə edilən üstünlük Xocavənd, Hadrut, Zəngilan, Qubadlı və Laçın istiqamətlərində irəliləyiş üçün mühüm amillərdən biri oldu.
Cəbrayılın azadlığını simvolik baxımdan daha da əlamətdar edən hadisələrdən biri Xudafərin körpülərində Azərbaycan bayrağının ucaldılması idi. Bu tarixi məkanın üzərində üçrəngli bayrağımızın dalğalanması Azərbaycan dövlətçiliyinin və suverenliyinin tarixi torpaqlarda bərpasının rəmzinə çevrildi. Xudafərin körpüləri yalnız memarlıq abidəsi deyil, həm də Azərbaycanın çoxəsrlik siyasi və mədəni tarixinin mühüm simvollarındandır.
Hərbi Zəfərdən sonra qarşıda yeni və daha genişmiqyaslı vəzifələr dayanırdı. Azad edilmiş ərazilərdə təhlükəsizliyin təmin edilməsi ilə yanaşı, dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, infrastrukturun yaradılması və insanların doğma yurdlarına qayıdışının təmin olunması əsas prioritetlərdən birinə çevrildi.
Cəbrayıl bu prosesin mühüm mərkəzlərindən biri kimi müəyyənləşdirildi. Burada həyata keçirilən işlər yalnız dağıdılmış binaların bərpası ilə məhdudlaşmır. Yeni şəhərsalma yanaşmaları, müasir yaşayış məhəllələri, sosial obyektlər, nəqliyyat və enerji infrastrukturu, sənaye və kənd təsərrüfatı imkanlarının yaradılması bütöv inkişaf modelinin formalaşdırılmasına xidmət edir.
Cəbrayıl şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planın təsdiqlənməsi şəhərin gələcək simasının sistemli şəkildə müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm mərhələdir. Müasir şəhərsalma prinsiplərinə əsaslanan yaşayış və ictimai məkanların, sosial obyektlərin, yaşıllıq zonalarının və kommunal infrastrukturun yaradılması Cəbrayılın yeni şəhər mühitinin əsasını təşkil edir.
Bu prosesin əsas məqsədi yalnız yeni binalar inşa etmək deyil. Əsas hədəf insanların təhlükəsiz, rahat və layiqli yaşayışını təmin edən dayanıqlı şəhər mühitinin yaradılmasıdır. Çünki Böyük Qayıdışın mahiyyəti sadəcə insanların doğma torpaqlarına köçürülməsindən ibarət deyil. Bu siyasət eyni zamanda həmin ərazilərdə sosial həyatın, iqtisadi fəallığın, təhsilin, səhiyyənin və məşğulluğun yenidən formalaşdırılmasını nəzərdə tutur.
Cəbrayılın yenidən qurulmasında enerji infrastrukturu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 4 oktyabr 2021-ci ildə “Cəbrayıl” yarımstansiyasının istifadəyə verilməsi rayonun enerji təminatının yenidən qurulması baxımından mühüm addım oldu. Sonrakı mərhələdə enerji sisteminin genişləndirilməsi və bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə istiqamətində layihələr həyata keçirilməyə başladı. Günəş enerjisi ilə bağlı layihələr Cəbrayılın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda formalaşdırılan yaşıl enerji məkanının tərkib hissəsinə çevrilməsinə imkan yaradır.
Nəqliyyat infrastrukturu da Cəbrayılın gələcək inkişafında mühüm rol oynayır. Horadiz-Cəbrayıl-Zəngilan-Ağbənd avtomobil yolu, eləcə də Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut avtomobil yolu rayonun digər ərazilərlə əlaqələrinin genişləndirilməsinə xidmət edir. Bu yolların əhəmiyyəti yalnız gediş-gəliş imkanlarının yaxşılaşdırılması ilə məhdudlaşmır. Nəqliyyat bağlantılarının gücləndirilməsi iqtisadi fəallığın artmasına, yeni investisiya imkanlarının yaranmasına və regional əlaqələrin genişlənməsinə də şərait yaradır.
Cəbrayılın gələcəyi yalnız yaşayış məkanı kimi deyil, həm də iqtisadi fəaliyyət və regional logistika baxımından mühüm mərkəz kimi formalaşdırılır. “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkının yaradılması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 4 oktyabr 2021-ci il tarixli Prezident Fərmanı əsasında yaradılan sənaye parkı Cəbrayılın və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunun iqtisadi imkanlarının genişləndirilməsi məqsədinə xidmət edir.
Logistika, ticarət, anbar, nəqliyyat və xidmət infrastrukturlarının inkişafı regionda yeni iqtisadi mühitin formalaşmasına zəmin yaradır. Cəbrayılın coğrafi mövqeyi və əsas nəqliyyat istiqamətlərinə yaxınlığı onun gələcəkdə regional bağlantılar baxımından rolunun artmasına imkan verir.
Beləliklə, Cəbrayılın bərpası yalnız sosial layihələr toplusu deyil. Burada şəhərsalma, sənaye, enerji, kənd təsərrüfatı, logistika və nəqliyyat kimi müxtəlif istiqamətlər vahid inkişaf konsepsiyasında birləşdirilir.
Cəbrayılın yenidən qurulmasının ən mühüm nəticəsi insanların doğma torpaqlarına qayıtmasıdır. Böyük Mərcanlı, Karxulu, Sarıcallı, Maşanlı, Horovlu və Şükürbəyli kimi kəndlərdə aparılan tikinti və quruculuq işləri kənd yaşayış məntəqələrinin də kompleks şəkildə bərpa edildiyini göstərir.
Yeni yaşayış evləri ilə yanaşı məktəblərin, uşaq bağçalarının, tibb məntəqələrinin, inzibati və ictimai obyektlərin yaradılması qayıdan insanların sosial ehtiyaclarının təmin olunmasına hesablanıb. Bu baxımdan Horovlu və Şükürbəyli kəndlərində həyata keçirilən layihələr Böyük Qayıdışın real nəticələrini göstərən mühüm nümunələrdir.
Cəbrayıl şəhərində yaşayış komplekslərinin yaradılması da bu prosesin mühüm istiqamətlərindəndir. Müasir standartlara uyğun binaların, mənzillərin, sosial obyektlərin və kommunal infrastrukturun inşası illərlə doğma yurda qayıtmaq arzusu ilə yaşayan ailələrin öz şəhərlərinə dönüşünü mümkün edir.
26 sentyabr 2024-cü ildə Cəbrayıl şəhərinə ilk köç karvanının yola salınması bu baxımdan xüsusi tarixi hadisə oldu. Uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşamış ailələrin doğma şəhərlərinə qayıtması Cəbrayılın tarixində yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu.
Bu mənada Cəbrayılın hər yeni yaşayış məhəlləsi yalnız tikinti layihəsi deyil. Burada hər ev bir ailənin yurduna dönüşünü, hər məktəb gələcəyin qurulmasını, hər sosial obyekt isə normal həyatın yenidən bərqərar olmasını ifadə edir.
Cəbrayılın bərpası ilə yanaşı, onun tarixi irsinin qorunması da mühüm istiqamətlərdən biridir. Xudafərin körpüləri, qədim yaşayış məskənləri, dini və memarlıq abidələri, arxeoloji nümunələr rayonun çoxəsrlik tarixinin mühüm hissəsini təşkil edir.
Bu irsin qorunması yalnız keçmişə ehtiram məsələsi deyil. Tarixi abidələr gələcək nəsillərin öz milli kimliyini və tarixi yaddaşını daha dərindən dərk etməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Cəbrayılın yeni siması formalaşarkən onun tarixi yaddaşının qorunması şəhərin inkişafının ayrılmaz hissəsi olaraq qalır.
Bu gün Cəbrayılın timsalında iki fərqli mənzərə bir arada görünür. Bir tərəfdə işğal illərinin dağıntıları və insanların yaşadığı məcburi köçkünlük faciəsinin izləri, digər tərəfdə isə yeni yollar, məktəblər, yaşayış kompleksləri, enerji obyektləri və sənaye müəssisələri ilə formalaşan müasir şəhər və kəndlər var.
Bu mənzərə Zəfərdən sonrakı dövrün əsas məzmununu da ifadə edir: azad edilmiş torpaqların yalnız bərpası deyil, onların davamlı inkişafının təmin olunması.
4 Oktyabr – Cəbrayıl şəhəri günü bu baxımdan yalnız tarixi hadisənin ildönümü deyil. Bu tarix həm də Azərbaycan dövlətinin ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq prosesinin yaddaş günlərindən biridir.
Cəbrayılın azadlığı hərbi Zəfərin mühüm səhifələrindən biridirsə, şəhərin və kəndlərin yenidən qurulması həmin Zəfərin inkişaf və qayıdış mərhələsini təşkil edir. Burada qurulan yeni həyat Azərbaycanın qarşısında duran uzunmüddətli vəzifələrin mahiyyətini nümayiş etdirir: təhlükəsizliyin təmin olunması, müasir yaşayış mühitinin yaradılması, iqtisadi fəallığın artırılması, sosial xidmətlərin əlçatanlığının təmin edilməsi və insanların doğma torpaqlarında davamlı həyat qurması.
Cəbrayılın tarixində 4 oktyabr artıq yalnız azadlığın tarixi deyil. Bu tarix həm də qayıdışın və yenidənqurmanın rəmzidir. İşğal illərində səssizliyə qərq olmuş küçələrdə həyatın yenidən canlanması, yeni məktəblərdə uşaq səslərinin eşidilməsi, yaşayış məhəllələrinin salınması və iqtisadi obyektlərin fəaliyyətə başlaması Cəbrayılın yeni tarixinin yazıldığını göstərir.
Bu gün Cəbrayılın gələcəyi işğal və məcburi köçkünlük anlayışları ilə deyil, quruculuq, qayıdış, inkişaf və dayanıqlı tərəqqi ilə səciyyələnir. 4 Oktyabr – Cəbrayıl şəhəri günü isə bütün bu proseslərin yaddaşda birləşdiyi əlamətdar tarix kimi Azərbaycanın müasir dövlətçilik salnaməsində özünəməxsus yer tutur.

İlahə Qurbanova
YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı