Yerin suyu haradan gəlib? -ARAŞDIRMA

Alimlər Yerin kosmosdan gələn “su yükü” hesabına formalaşması ilə bağlı mövcud təsəvvürlərə yenidən baxmağı təklif edirlər. Yeni araşdırmaya görə, Yeri əmələ gətirən əsas material Günəş sisteminin xarici bölgələrindən deyil, Günəşə daha yaxın ərazidən gəlib.

İsveçrənin ETH Zürich Universitetinin planetoloqları Yerin hansı materiallardan formalaşdığını müəyyənləşdirmək üçün müxtəlif meteoritlərin kimyəvi və izotop xüsusiyyətlərini müqayisə ediblər. Tədqiqatın nəticələri göstərib ki, Yerə çevrilən materialın tərkibi daxili Günəş sistemində yaranmış meteoritlərə uyğun gəlir.

Bu nəticə planetimizin yaranması ilə bağlı uzun müddətdir müzakirə olunan bir suala yeni baxış gətirir. Alimlər əvvəllər Yerin formalaşması zamanı planetimizə materialın əhəmiyyətli hissəsinin Günəş sisteminin xarici bölgələrindən, hətta Yupiterin orbitindən kənardan gəlmiş ola biləcəyini düşünürdülər.

Bunun mühüm səbəblərindən biri su məsələsi idi. Xarici Günəş sistemindən gələn bəzi asteroid və meteoritlər su və karbonla daha zəngindir. Buna görə də Yerin okeanlarının yaranması üçün bu materialların planetimizə çatdırılmış ola biləcəyi ehtimal edilirdi.

Lakin ETH Zürich alimlərinin yeni analizi bu ssenarini sual altına alır. Tədqiqatçılar müxtəlif meteoritlərdə 10 fərqli izotop sisteminə aid məlumatları təhlil ediblər. Əvvəlki araşdırmalardan fərqli olaraq, daha geniş izotop məlumatlarının birlikdə qiymətləndirilməsi Yerin xarici Günəş sistemindən böyük miqdarda material almasına dair sübut göstərməyib.

Yupiter “sərhəd” rolunu oynayıb

Araşdırmaya görə, Yerin formalaşdığı dövrdə Yupiterin sürətlə böyüməsi Günəş ətrafındakı qaz və toz diskində bir növ maneə yaradıb. Nəhəng planetin cazibə qüvvəsi daxili və xarici Günəş sistemi arasında material mübadiləsini məhdudlaşdırmış ola bilər. Bu səbəbdən xarici bölgələrdə formalaşan maddənin Yerə böyük miqdarda çatması çətinləşib.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Yerin kütləsinin xarici Günəş sistemindən gələn hissəsi 2 faizdən də az ola bilər, hətta sıfıra yaxın olması mümkündür. Bu isə Yerin daha çox özünə yaxın kosmik materiallardan formalaşdığını göstərir.

Bəs okeanları yaradan su?

Burada araşdırmanın ən maraqlı sualı ortaya çıxır: əgər Yer əsasən daxili Günəş sisteminin materiallarından yaranıbsa, planetimizdə bu qədər su haradan gəlib? Alimlərin fikrincə, su və digər uçucu elementlərin Yerə çatması üçün mütləq Günəş sisteminin çox uzaq bölgələrindən gələn materiallara ehtiyac olmaya bilər.

Başqa sözlə, Yerin ilkin tikinti materialında artıq kifayət qədər su və digər uçucu maddələr mövcud olmuş ola bilər. Lakin tədqiqatçılar bunun necə baş verdiyini hələ tam izah etməyiblər. Onlar növbəti mərhələdə erkən və isti daxili Günəş sistemində okeanları formalaşdırmağa kifayət edəcək miqdarda suyun necə mövcud ola bildiyini araşdırmağı planlaşdırırlar.

Araşdırma nəyi dəyişir?

Yeni nəticələr Yerin yaranması prosesinə dair təsəvvürləri dəyişə bilər. Araşdırma göstərir ki, planetimiz Günəş sisteminin uzaq bölgələrindən böyük miqdarda material toplayan kosmik “səyyah” deyil, daha çox özünə yaxın kosmik materialların toplanması nəticəsində formalaşmış planet ola bilər.

Tədqiqatçıların fikrincə, bu yanaşma Venera və Merkuri kimi digər qayalı planetlərin yaranmasını anlamaq üçün də istifadə edilə bilər. Araşdırmanın nəticələri Nature Astronomy jurnalında dərc olunub.

Lalə Mehralı