Cəbrayıl – tarixi, təbiəti, və mədəni irsi yenidən doğulan yurd

Cəbrayıl Azərbaycanın zəngin tarixə, qədim yaşayış ənənələrinə və özünəməxsus təbii-coğrafi xüsusiyyətlərə malik bölgələrindən biridir. Rayon Azərbaycanın cənub-qərbində yerləşir və Qarabağ bölgəsinin mühüm hissələrindən biri kimi tariximizdə xüsusi yer tutur. Cəbrayıl adı həm şəhər, həm də onun ətrafındakı çoxsaylı yaşayış məntəqələri ilə bağlıdır. Bu torpaq əsrlər boyu burada yaşayan insanların məişətini, əmək ənənələrini, folklorunu və mədəni yaddaşını yaşadıb. Cəbrayılın tarixi qədim dövrlərə gedib çıxır. Rayon ərazisi müxtəlif tarixi dövrlərdə yaşayış və təsərrüfat məkanı olmuş, burada müxtəlif arxeoloji və memarlıq nümunələri formalaşmışdır. Bölgənin tarixi əhəmiyyəti onun yerləşdiyi coğrafi mövqedən də irəli gəlir: Araz çayı vadisi və qədim keçid yolları bu ərazinin müxtəlif dövrlərdə əlaqə və hərəkət baxımından əhəmiyyətli olmasına şərait yaradıb. Cəbrayılın kənd adları, yer adları, qəbirüstü abidələri və memarlıq nümunələri bölgənin keçmişi haqqında mühüm məlumatlar daşıyır.

1990-cı illərin əvvəllərində Qarabağ münaqişəsi Cəbrayılın taleyinə ağır təsir göstərdi. Cəbrayıl rayonu 1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. Yerli əhali doğma yaşayış məntəqələrini tərk etmək məcburiyyətində qaldı və uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşadı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi materiallarında həmin dövrdə yaşayış məntəqələrinin və tarixi-mədəni irsin dağıntılara məruz qaldığı qeyd olunur. Bu illər Cəbrayıl ailələrinin yaddaşında yurd həsrəti, ayrılıq və doğma torpağa qayıdış arzusu ilə yadda qaldı.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Cəbrayılın tarixində yeni mərhələ açdı. Rəsmi xronologiyaya əsasən, sentyabrın 27-də Böyük Mərcanlı və Nüzgar, oktyabrın 3-də bir sıra kəndlər, oktyabrın 4-də isə Cəbrayıl şəhəri və bir neçə yaşayış məntəqəsi azad edildi. Cəbrayıl şəhərinin azad olunması barədə məlumat 4 oktyabr 2020-ci ildə elan edildi. Sonrakı günlərdə rayonun digər yaşayış məntəqələrinin də azad edilməsi davam etdi. Bu hadisələrdən sonra 4 oktyabr Cəbrayıl şəhəri günü kimi qeyd olunmağa başladı. Cəbrayılın azad edilməsi prosesində Xudafərin istiqaməti də xüsusi tarixi əhəmiyyət daşıyır. Rəsmi xronologiyada Xudafərin qəsəbəsinin 18 oktyabr 2020-ci ildə azad edildiyi göstərilir. Bu hadisə Araz üzərindəki qədim körpülərin yerləşdiyi ərazinin Azərbaycanın nəzarətinə qayıtması baxımından mühüm mərhələ oldu.

Cəbrayılın zənginliyi yalnız tarixi abidələrlə ölçülmür. Burada nəsildən-nəslə ötürülən el sənətləri, xalq yaradıcılığı, mərasimlər, bayramlar, aşıq və folklor ənənələri də mühüm yer tutur. Cəbrayıllıların uzun illər müxtəlif şəhər və rayonlarda yaşamasına baxmayaraq, doğma yurdla bağlı xatirələri, yer adlarını, ailə tarixçələrini və adətləri qoruyub saxlamaları mədəni yaddaşın davamlılığını göstərir.

Cəbrayılın azadlığı Vətən müharibəsində iştirak edən hərbçilərin böyük fədakarlığı ilə bağlıdır. Rayonun azad olunması uğrunda döyüşlərdə həyatını itirən şəhidlərin xatirəsi ehtiramla yad edilir. 2020-ci ilin dekabrında Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda döyüşlərdə şəxsi igidlik və şücaət göstərən hərbi qulluqçuların “Cəbrayılın azad olunmasına görə” medalı ilə təltif edilməsi haqqında sərəncam imzalanıb.

Azadlıqdan sonra Cəbrayıl yeni quruculuq mərhələsinə daxil olub. Məqsəd yalnız dağıdılmış binaları yenidən tikmək deyil, müasir yaşayış mühiti, yol və nəqliyyat sistemi, sosial obyektlər, enerji və digər infrastruktur yaratmaqdır. Rəsmi məlumatlara görə, Cəbrayıl rayonunda yenidənqurma və bərpa işləri sistemli şəkildə aparılır və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurda qayıdışı üçün şərait yaradılır. Bu proses Cəbrayılın tarixi simasını qorumaqla yanaşı, müasir şəhərsalma prinsiplərinin tətbiqini də nəzərdə tutur. Cəbrayılın gələcəyi üçün əsas istiqamətlərdən biri dayanıqlı yaşayış və iqtisadi fəaliyyətin formalaşdırılmasıdır. Araz hövzəsinə yaxınlıq, tarixi abidələr, kənd təsərrüfatı ənənələri və regionlararası nəqliyyat əlaqələri rayonun inkişaf imkanlarını artırır. Bərpa prosesi tamamlandıqca yaşayış məntəqələrinin, məktəblərin, tibb və xidmət obyektlərinin, yolların və digər infrastrukturun yenilənməsi əhalinin doğma yurda qayıdışını dəstəkləyəcək. Cəbrayıl Azərbaycanın tarixində bir neçə mühüm xüsusiyyəti birləşdirən bölgələrdəndir: qədim yaşayış ənənələri, zəngin mədəni irs, Araz kimi mühüm coğrafi amil, Xudafərin körpüləri kimi dünya əhəmiyyətli memarlıq nümunələri, ağır işğal dövrü və 2020-ci ildən başlayan bərpa-qayıdış mərhələsi. Cəbrayılın tarixini öyrənmək yalnız keçmiş hadisələri xatırlamaq deyil, həm də mədəni irsin qorunmasının, tarixi yaddaşın yaşadılmasının və gələcək nəsillərin doğma torpaqları haqqında məlumatlandırılmasının əhəmiyyətini anlamaqdır.

Cəbrayıl həm tarixin izlərini qoruyan, həm də yenilənən Azərbaycan torpaqlarından biridir. Onun adı Xudafərin körpüləri, qədim yaşayış məskənləri, doğma yurd həsrəti, şəhidlərin xatirəsi və Böyük Qayıdış anlayışı ilə sıx bağlıdır. Bu gün Cəbrayılın qarşısında yeni inkişaf mərhələsi dayanır. Keçmişdən qalan mədəni irsin qorunması, təbiətin və tarixi abidələrin gələcək nəsillərə çatdırılması, yeni şəhər və kəndlərin qurulması Cəbrayılın gələcəyini müəyyən edən əsas istiqamətlərdəndir.

Aygün Hüseynova

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatı “Çənlibel məhəlləsi 27A” ünvanında yerləşən ərazi partiya təşkilatının sədri,

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatının fəal üzvü