Cəbrayıl - işğalın dağıntılarından dirçəliş modelinə - ŞƏRH

Cəbrayılın son onilliklərdə keçdiyi tarixi yol bir rayonun taleyindən daha geniş məna daşıyır. İşğal, məcburi köçkünlük, ağır insan və maddi itkilər, ardınca azadlıq və yenidənqurma prosesi Cəbrayılın timsalında dağıdılmış ərazilərin bərpasının miqyasını və mürəkkəbliyini göstərir.

İşğaldan əvvəl 1050 kvadratkilometr ərazini əhatə edən Cəbrayıl rayonunun əhalisi təxminən 52 min nəfər idi. Rayonun sosial infrastrukturu kifayət qədər geniş idi: burada 72 ümumtəhsil məktəbi, 8 xəstəxana, 150 mədəniyyət ocağı və 132 tarixi abidə fəaliyyət göstərirdi. İşğal nəticəsində rayonun yaşayış məntəqələri və ictimai infrastrukturu dağıntılara məruz qaldı, iqtisadi potensialı sıradan çıxdı. Rəsmi məlumatlarda işğal nəticəsində Cəbrayıl rayonuna dəymiş ziyanın 13,928 milyard ABŞ dolları olduğu göstərilir. Bu göstərici yalnız dağıdılmış əmlakın dəyərini ifadə etmir. Uzunmüddətli işğal əhalinin doğma ərazilərdən məcburi köçürülməsi, iqtisadi fəaliyyətin dayanması, sosial infrastruktura çıxışın itirilməsi və tarixi-mədəni irsin zədələnməsi kimi çoxşaxəli nəticələr doğurdu.

Cəbrayılın işğal tarixini yalnız iqtisadi rəqəmlərlə izah etmək mümkün deyil. Birinci Qarabağ müharibəsində rayonun 362 sakini şəhid olub, 191 nəfər əlil olub. Altı Cəbrayıl sakininin Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülməsi isə həmin dövrün insan amilini və hərbi itkilərin miqyasını göstərən faktlardandır. Bu baxımdan işğalın nəticələrini iki əsas istiqamətdə qiymətləndirmək mümkündür: bir tərəfdən ərazi və infrastruktur itkisi, digər tərəfdən isə uzunmüddətli sosial-humanitar nəticələr. İkinci amil xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki dağıdılmış binaları sonradan yenidən tikmək mümkün olsa da, uzun illər doğma torpaqdan uzaqda yaşamağın yaratdığı sosial nəticələrin aradan qaldırılması daha mürəkkəb prosesdir.

Cəbrayılın işğaldan azad edilməsi rayonun tarixində prinsipial dönüş yaratdı. Lakin hərbi azadlıq avtomatik olaraq sosial və iqtisadi həyatın bərpası demək deyildi. Əksinə, qarşıda daha uzunmüddətli və sistemli bir proses dayanırdı: minalardan təmizləmə, infrastrukturun yenidən qurulması, yaşayış məntəqələrinin planlaşdırılması, iqtisadi fəaliyyətin bərpası və əhalinin mərhələli şəkildə geri qayıdışının təmin edilməsi. Məhz buna görə Cəbrayılın postmüharibə dövründəki inkişafını yalnız tikinti layihələrinin sayı ilə deyil, ərazinin bütöv şəkildə yenidən həyata qaytarılması kontekstində qiymətləndirmək daha doğru olar.

Bu gün Cəbrayılda aparılan quruculuq işlərinin əsas xüsusiyyəti kompleks yanaşmadır. Yeni yolların və kommunikasiyaların çəkilməsi, sosial obyektlərin yaradılması, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması və iqtisadi fəaliyyət üçün şəraitin formalaşdırılması bir-birini tamamlayan proseslərdir. Burada əsas məsələ yalnız dağıdılmış obyektlərin əvvəlki formada bərpası deyil. Yeni mərhələnin məqsədi müasir tələblərə cavab verən yaşayış və iqtisadi mühit yaratmaqdır. Bu yanaşma Cəbrayılın gələcək inkişafında nəqliyyat, logistika, kənd təsərrüfatı, sənaye və digər sahələrin rolunu artırmaq üçün imkan yaradır.

Digər mühüm istiqamət isə insan amilidir. Şəhər və kəndlərin dirçəlişi həmin ərazilərdə daimi həyatın bərpasından keçir. Buna görə qayıdış prosesi yalnız mənzillə təmin olunma məsələsi deyil. Təhsil, səhiyyə, məşğulluq, sosial xidmətlər və gündəlik həyat üçün zəruri şəraitin yaradılması qayıdışın davamlılığını müəyyən edən əsas amillərdir.

Cəbrayılın dirçəlişinin digər mühüm tərəfi tarixi-mədəni irsin qorunmasıdır. İşğal dövründə dağıntıya məruz qalmış 132 tarixi abidə rayonun keçmişinin mühüm hissəsini təşkil edir. Bu irsin qorunması və bərpası yalnız mədəni məsələ deyil, həm də gələcək nəsillərin öz tarixi ilə əlaqəsinin təmin edilməsidir.

Beləliklə, Cəbrayılın qarşısında iki paralel vəzifə dayanır: bir tərəfdən işğalın yaratdığı fiziki və sosial fəsadları aradan qaldırmaq, digər tərəfdən isə rayon üçün yeni inkişaf modeli formalaşdırmaq. Bu iki prosesin uzlaşdırılması Cəbrayılın gələcək simasını müəyyən edəcək.

Cəbrayılın hekayəsi üç mərhələdən ibarət tarixi xətt üzrə inkişaf edir: işğal, azadlıq və dirçəliş. Birinci mərhələ dağıntı və itkilərlə, ikinci mərhələ ərazi bütövlüyünün bərpası ilə, üçüncü mərhələ isə həyatın yenidən qurulması ilə xarakterizə olunur. Bu baxımdan Cəbrayılın dirçəlişi yalnız bir rayonun yenidən qurulması layihəsi kimi deyil, müharibədən sonrakı bərpa prosesinin genişmiqyaslı nümunəsi kimi də diqqət çəkir. Qarşıdakı əsas məsələ yaradılan yeni infrastrukturun dayanıqlı iqtisadi fəaliyyətə, əhalinin davamlı qayıdışına və sosial həyatın tam bərpasına çevrilməsidir. Vaxtilə işğalın ağır nəticələri ilə üzləşən Cəbrayıl bu gün yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyur. Azadlıq başlanğıc idi; dirçəliş isə həmin azadlığın real sosial və iqtisadi nəticəyə çevrilməsi prosesidir. Rayonun gələcək uğuru məhz bu keçidin nə dərəcədə davamlı və hərtərəfli qurulmasından asılı olacaq.

Cəmilə Hüseynova

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatı üzrə ƏPT sədri,

Naxçıvan Dövlət Peşə Təhsil Mərkəzinin direktor müavini, partiya fəalı