Xudafərində dalğalanan bayraq və Cəbrayılın yaşadılan tarixi irsi - ŞƏRH

Xudafərin körpüsündə dalğalanan Azərbaycan bayrağı xalqımızın tarixi yaddaşında xüsusi yer tutur. Bu mənzərə torpaqlarımızın azadlığını, milli iradənin gücünü və doğma yurda qayıdışın gerçəkləşməsini ifadə edir. Əsrlər boyu Arazın iki sahilini birləşdirən körpülər 2020-ci ilin payızında Azərbaycanın Zəfər salnaməsinin rəmzlərindən birinə çevrildi. Cəbrayılın azad edilməsi ilə xalqımız öz şəhər və kəndlərinə, həmin torpaqlarda formalaşmış zəngin tarixi-mədəni irsinə yenidən qovuşdu. Bu gün rayonun bərpasında həmin irsin qorunması, öyrənilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Cəbrayılın tarixi zənginliyi müxtəlif dövrlərə aid abidələrin, yaşayış izlərinin və mədəniyyət nümunələrinin bir ərazidə toplanmasında görünür. Dağtumas kəndi yaxınlığındakı “Divlər Sarayı” mağarası, Qalacıq kəndindəki “Məscid Təpəsi”, “Canqulu” və “Qumtəpə” kurqanları, Diri dağındakı məqbərələr rayonun qədim keçmişindən xəbər verir. “Başıkəsik Gümbəz”, Sirik kəndindəki qala, Diri dağındakı “Qız qalası”, Şıxlar və Xubyarlı kəndlərindəki türbələr, Çələbilər kəndinin məscid kompleksi və Cəbrayıl şəhərindəki “Sultan Məcid hamamı” bu irsin müxtəlifliyini göstərir. Hər bir abidə yaşadığı dövrün memarlığı, məişəti, inancı və ictimai münasibətləri haqqında məlumat daşıyır.
Tarixi abidələrin dəyəri onların xalqın yaddaşını maddi şəkildə yaşatması ilə bağlıdır. Bir türbənin memarlıq quruluşu, məscidin tikinti xüsusiyyətləri, qədim yaşayış yerindən tapılan əşyalar keçmiş haqqında təsəvvürlərimizi konkretləşdirir. Cəbrayılın tarix-diyarşünaslıq muzeyində işğaldan əvvəl 20 mindən çox eksponatın olması rayonun zəngin mədəni yaddaşa malik olduğunu göstərir. Bu eksponatlar yerli tarixlə bağlı məlumatların toplanması, öyrənilməsi və insanlara təqdim olunması üçün mühüm əsas idi. Belə bir irsin qorunması bütövlükdə Azərbaycanın tarixinin daha dolğun öyrənilməsinə xidmət edir.
1993-cü ildə Cəbrayılın işğalı həmin mədəni mühitə ağır zərbə vurdu. Rayonun tarixi abidələri və mədəniyyət müəssisələri dağıntıya, talana və baxımsızlığa məruz qaldı. İşğal insanların doğma yurdları ilə gündəlik əlaqəsini kəsdi, abidələrin qorunması və tədqiqini mümkünsüz etdi. Bunun nəticələri yalnız binaların fiziki vəziyyətində özünü göstərmədi. Yerli mədəni həyatın davamlılığı pozuldu, muzey, kitabxana və digər müəssisələrin fəaliyyəti dayandı. Tarixi irsə vurulan zərər keçmişlə gələcək arasında əlaqəni təmin edən mühüm dayaqları zəiflətdi.
Bu səbəbdən işğaldan sonra abidələrin vəziyyətinin öyrənilməsi və sənədləşdirilməsi xüsusi məsuliyyət tələb edir. Dağıntıların qeydə alınması, mövcud qalıqların araşdırılması, əvvəlki fotoşəkillərin və arxiv materiallarının toplanması bərpa üçün etibarlı əsas yaradır. Hər abidənin vəziyyəti ayrıca qiymətləndirilməli, görüləcək işlər onun tarixi xüsusiyyətlərinə uyğun müəyyənləşdirilməlidir. Elmi yanaşma irsin həqiqiliyinin qorunmasına xidmət edir. Keçmişin izlərini yaşatmaq üçün onun haqqında dəqiq bilik toplamaq və həmin biliyi bərpa prosesində əsas götürmək vacibdir.
Cəbrayılın mədəni irsi içərisində Xudafərin körpülərinin xüsusi yeri var. Araz çayı üzərində yerləşən bu körpülər tarixi əlaqələrin, insanların hərəkətinin və memarlıq düşüncəsinin qiymətli nümunələridir. Onların adı Azərbaycan xalqının yaddaşında yaxınlıq, bağlılıq və birlik anlayışları ilə yanaşı çəkilir. Xudafərinin rəmzi gücü məhz əsrlər ərzində qazandığı bu mənadan qaynaqlanır. Körpülər keçmişin maddi izini bu günə çatdırmaqla yanaşı, xalqın həmin coğrafiya ilə mənəvi bağlarını da ifadə edir.
2020-ci ilin oktyabrında Xudafərin körpülərinin yerləşdiyi ərazinin işğaldan azad edilməsi böyük sevinc doğurdu. Noyabrın 16-da Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin Xudafərin körpüsündə Azərbaycan bayrağını ucaltması bu tarixi hadisənin ən yaddaqalan anlarından biri oldu. Həmin gün dövlət başçısı Cəbrayıl şəhərində də bayrağımızı ucaltdı. Bu hadisələr Azərbaycanın öz ərazisində dövlət hakimiyyətini bərpa etməsinin aydın ifadəsi idi. Xudafərində dalğalanan bayraq tarixi abidənin xalqımız üçün daşıdığı mənanı Zəfərin yaratdığı yeni reallıqla birləşdirdi.
Xudafərin mənzərəsinin ictimai yaddaşda belə güclü yer tutması təsadüfi deyil. İnsanlar həmin görüntüdə uzun illər yaşatdıqları arzunun gerçəkləşməsini gördülər. Tarixi körpü, Araz çayı və Azərbaycan bayrağı bir mənzərədə xalqın keçmişini, qazandığı azadlığı və gələcəyə inamını ifadə etdi. Bu görüntü xüsusilə gənc nəslə torpağa bağlılığın və milli irsin qorunmasının mənasını anlatmaq üçün təsirli nümunədir. Tarix belə məqamlarda insanın yaddaşında konkret məkan və hadisə ilə yaşayır.
Cəbrayılın bərpasında Zəfər yaddaşının yaşadılması da mühüm istiqamətdir. Prezident İlham Əliyevin 2021-ci ilin oktyabrında Cəbrayıl ictimaiyyətinin nümayəndələri ilə görüşü zamanı Memorial Kompleksin və şəhərin bərpasının təməli qoyulub. Memorial məkanların yaradılması işğalın nəticələrinin, azadlıq uğrunda mübarizənin və qəhrəmanlarımızın xidmətlərinin gələcək nəsillərə çatdırılmasına xidmət edir. Belə məkanların maarifləndirici dəyəri hadisələrin ardıcıllığını və insan talelərini dolğun təqdim etməsindədir. Şəhidlərin xatirəsinin yaşadılması isə milli yaddaşın ən həssas və məsuliyyətli hissəsidir.
2025-ci il oktyabrın 28-də Cəbrayıl şəhər məscidinin təməlinin qoyulması da şəhərin mənəvi və mədəni həyatının bərpası baxımından əhəmiyyətlidir. Məscid layihəsi sakinlərin doğma yurdda dini-mənəvi ehtiyaclarının qarşılanmasına və yeni şəhər mühitinin formalaşmasına xidmət edir. Cəbrayılın keçmişində mövcud olmuş dini memarlıq nümunələri ilə yeni məscid arasında bağlılıq yerli mənəvi ənənələrin davamlılığında görünür. Şəhərə həyatın qayıtması ilə insanların ibadət, ünsiyyət və ictimai birlik məkanlarına ehtiyacı da yenidən yaranır.
Tarixi irsin yaşadılmasında sakinlərin iştirakı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ailə arxivlərində qorunan fotoşəkillər, şəxsi sənədlər, məişət əşyaları və yaşlı insanların xatirələri yerli tarixin öyrənilməsinə töhfə verə bilər. Məcburi köçkünlük illərində Cəbrayılın yaddaşı məhz bu vasitələrlə də qorunub. İndi həmin materialların toplanması və araşdırılması şəhər və kəndlərin keçmiş həyatını daha dolğun təqdim etməyə imkan yaradar. Məktəblərdə yerli tarixin öyrədilməsi, muzey fəaliyyətinin inkişafı və mədəni tədbirlər bu yaddaşın yeni nəsillərin həyatına daxil olmasını təmin edə bilər.
Cəbrayılın tarixi-mədəni sərvətləri gələcəkdə turizm və yerli iqtisadi fəaliyyət üçün də imkanlar yaradır. Abidələrin elmi əsaslarla qorunması, onların haqqında düzgün məlumatların təqdim edilməsi və ziyarət üçün əlverişli şəraitin təşkili rayonun tanıdılmasına xidmət edə bilər. Bu prosesdə əsas məsuliyyət abidələrin tarixi dəyərinin saxlanılmasıdır. Mədəni irsdən faydalanma onun qorunması ilə uzlaşdıqda həm maarifləndirici, həm də iqtisadi nəticə yarada bilər. Xudafərin və digər tarixi məkanlar Cəbrayılın özünəməxsus simasının yaşadılmasında mühüm rol oynayır.
4 Oktyabr – Cəbrayıl şəhəri günü xalqımızın öz torpağına və tarixinə qovuşmasının bayramıdır. Xudafərində dalğalanan bayraq bu qovuşmanın ən qüdrətli rəmzlərindən biridir. Azərbaycan əsgərinin qazandırdığı azadlıq tarixi irsimizin qorunması, doğma yurdda həyatın bərpası və gələcək nəsillərin öz keçmişini tanıması üçün imkan yaradıb. Bu gün Cəbrayılın yenidən qurulması ilə yanaşı, onun yaddaşı da yaşayır. Həmin yaddaşı bilik, ehtiram və məsuliyyətlə gələcəyə ötürmək Zəfərin bizə qazandırdığı mühüm vəzifədir.

Ziba Nərimanlı,
YAP Neftçala rayon təşkilatının fəal üzvü
Qaçaqkənd kənd tam orta məktəbin direktoru