Xəzərin iki sahilini birləşdirən yeni geosiyasi reallıq - ŞƏRH

Qədim İpək Yolunun mərkəzi qovşaqlarını təşkil edən Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətləri arasındakı münasibətlər müasir dövrdə keyfiyyətcə yeni, strateji tərəfdaşlıq mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Azərbaycan və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət Görüşü bu inteqrasiya prosesinin parlaq təzahürü olmaqla yanaşı, regionun gələcək inkişaf vectorunu müəyyən edən tarixi bir hadisəyə çevrilmişdir.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşləri formatına tamhüquqlu üzv və fəal tərəfdaş kimi qoşulması Xəzər dənizinin ayırıcı deyil, birləşdirici bir coğrafi Körpü olduğunu bir daha sübut etdi. Sammit çərçivəsində imzalanan ikitərəfli və çoxşaxəli sənədlər təkcə siyasi bəyanat xarakteri daşımır; onlar nəqliyyat-logistika, energetika, rəqəmsal transformasiya, təhlükəsizlik və humanitar sahələrdə konkret praktiki fəaliyyət proqramını özündə əks etdirir.
Türkmənbaşı sammitinin yekunları üzrə dövlət başçıları tərəfindən qəbul edilmiş və nümayəndə heyətləri tərəfindən imzalanmış sənədlər regionun uzunmüddətli inkişaf prioritetlərini müəyyənləşdirir.
Görüşün baş sənədi olan Dövlət Başçılarının Birgə Bəyanatında tərəflərin suverenlik, ərazi bütövlüyü və sərhədlərin toxunulmazlığı prinsiplərinə sadiqliyi bir daha təsbit olunmuşdur. Sənəd regional təhlükəsizliyin qorunması, xarici risklərə qarşı birgə mexanizmlərin yaradılması və beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində vahid mövqeyin nümayiş etdirilməsini nəzərdə tutur.
Ticarət dövriyyəsinin artırılması və tranzit imkanlarının genişləndirilməsi məqsədilə tranzit rüsumlarının optimallaşdırılması, gömrük prosedurlaşdırılmasının rəqəmsallaşdırılması ("Yazılmamış Sərhəd" prinsipləri) və multimodal daşımaların inkişafına dair mühüm sazişlər imzalanmışdır. Bu sənədlər Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun (Orta Dəhliz) buraxılış qabiliyyətini kəskin şəkildə artırmağı hədəfləyir.
Mərkəzi Asiya ölkələrinin zəngin karbohidrogen və bərpa olunan enerji resurslarının Azərbaycan üzərindən Avropa və dünya bazarlarına çıxarılması üzrə strateji razılaşmalar əldə olunmuşdur. Bura elektrik enerjisinin Xəzərin dibi ilə transfunksional kabellər vasitəsilə ötürülməsi layihələri və "yaşıl" hidrogen istehsalı üzrə birgə təşəbbüslər daxildir.
Rəqəmsal İpək Yolu (Digital Silk Way) çərçivəsində optik-lifli rabitə xətlərinin çəkilməsi, süni intellekt (AI), superkompüter texnologiyaları, kiber-təhlükəsizlik və telemetriya sahəsində birgə layihələrin icrasını tənzimləyən sənədlər qəbul edilmişdir.
Aral dənizi hövzəsinin bərpası, Xəzər dənizinin ekoloji mühitinin və səviyyə tərəddüdlərinin monitorinqi, eləcə də regional su resurslarından (Amudərya və Sırdərya) səmərəli olunması üzrə birgə tədbirlər planı təsdiqlənmişdir.
Xalqlar arasında tarixi-mədəni tellərin möhkəmləndirilməsi, ali təhsil müəssisələri arasında tələbə mübadiləsi, birgə elmi tədqiqatlar, turizm marşrutlarının inteqrasiyası və idman yarışlarının təşkili ilə bağlı konkret fəaliyyət proqramları imzalanmışdır.
İmzalanan sənədlər toplusu sadəcə hüquqi çərçivə yaratmır, onlar Qərbi və Şərqi Avrasiya arasında yeni iqtisadi arxitekturanın təməlini qoyur.
Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat koridorlarının qovşağında yerləşən Azərbaycan, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu və ticarət donanması ilə Mərkəzi Asiya ölkələrinə açıq dənizlərə və Avropa bazarlarına çıxış üçün ən təhlükəsiz və qısa marşrutu təqdim edir. Türkmənbaşı sazişləri konteyner daşımalarında vaxt itkisini 30-40% azaltmağa imkan verəcəkdir.
Qazaxıstan neftinin və Türkmənistan qazının Azərbaycan ərazisindən keçməklə dünya bazarlarına nəqli sahəsində razılaşmalar regional enerji təhlükəsizliyini təmin edir. Eyni zamanda, region dövlətlərinin "yaşıl enerji"yə keçid strategiyaları birləşdirilərək Avropaya bərpa olunan enerji ixracı layihələri sürətləndirilir.
Mərkəzi Asiya və Azərbaycan formatının Məşvərət Görüşlərindən daimi fəaliyyət göstərən strateji tərəfdaşlıq platformasına çevrilməsi Avrasiyanın geosiyasi xəritəsində yeni güc mərkəzinin yarandığını göstərir.
Region ölkələri xarici güclərin diktəsi olmadan, öz aralarında problemləri dialoq yolu ilə həll etmək və birgə maraqları qorumaq iradəsini nümayəndəlik səviyyəsində təsdiqləmişlər.
Qlobal təchizat zəncirindəki qırılmalar fonunda Azərbaycan-Mərkəzi Asiya bloku daxili ticarəti stimullaşdıraraq xarici şoklara qarşı regional müqaviməti artırır.
Türkmənbaşı şəhərində imzalanan tarixi sənədlər Azərbaycan və Mərkəzi Asiya xalqlarının çoxəsrlik dostluq, qardaşlıq və ortaq köklərə əsaslanan birliyini praktiki müstəviyə daşımışdır. Bu sammit göstərdi ki, 21-ci əsrdə Xəzər hövzəsi və Mərkəzi Asiya yalnız xammal mənbəyi deyil, qlobal ticarətin, rəqəmsal texnologiyaların və yaşıl enerjinin əsas aparıcı mərkəzlərindən birinə çevrilməkdədir.
İmzalanmış hər bir saziş və memorandum region ölkələrinin iqtisadi müstəqilliyini gücləndirməklə yanaşı, ümumi rifahın, sülhün və sabitliyin təminatçısı rolunu oynayacaqdır. Türkmənbaşı Məşvərət Görüşü Türk dünyasının və Avrasiya coğrafiyasının strateji birliyində unudulmaz bir dönüş nöqtəsidir.
Bu təhlil sammitdə imzalanmış rəsmi bəyanatların və çoxtərəfli sazişlərin regional iqtisadiyyata, nəqliyyat dəhlizlərinə və strateji təhlükəsizliyə təsirini əks etdirir.

Nurlana Yusifova
YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı