Məktəbli forması – milli dəyərlərin, intizamın və bərabər təhsil mühitinin təcəssümüdür - ŞƏRH

Cəmiyyətin gələcəyi onun yetişdirdiyi nəsildən, yetişdirdiyi nəslin keyfiyyəti isə formalaşdırdığı təhsil sistemindən asılıdır. Təhsil yalnız bilik və bacarıqların ötürülməsi deyil, eyni zamanda şəxsiyyətin formalaşması, milli-mənəvi dəyərlərin mənimsənilməsi, vətəndaşlıq məsuliyyətinin aşılanması və cəmiyyətin gələcəyinə istiqamət verən dünyagörüşünün yaradılması prosesidir. Bu baxımdan məktəb mühiti, müəllim-şagird münasibətləri, tədrisin təşkili ilə yanaşı, təhsilalanların və təhsilverənlərin xarici görünüşü, geyim mədəniyyəti və davranış qaydaları da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət ümumi təhsil müəssisələrində geyimlə bağlı tələblərin müəyyənləşdirilməsi məhz bu geniş yanaşmanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Məktəbli geyimi məsələsi zahirən sadə və gündəlik görünə bilər. Lakin onun mahiyyətində daha dərin ictimai və tərbiyəvi məzmun dayanır. Söhbət yalnız hansı geyimin geyinilməsindən deyil, məktəbin ictimai mahiyyətinin qorunmasından, təhsilalanlar arasında bərabərlik hissinin gücləndirilməsindən, intizam və məsuliyyət mədəniyyətinin formalaşdırılmasından gedir. Bu mənada dövlətin ümumi təhsil müəssisələrində geyim qaydalarını müəyyənləşdirməsi təhsil prosesinin təşkilinə, sağlam mənəvi mühitin yaradılmasına və gələcək nəslin tərbiyəsinə yönəlmiş məqsədyönlü siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri kimi dəyərləndirilməlidir.

Məktəb insanın həyatında ən mühüm mərhələlərdən birini əhatə edir. Uşaq burada oxumağı, yazmağı, elmi bilikləri mənimsəməyi öyrəndiyi kimi, cəmiyyət daxilində davranış qaydalarını, başqalarına hörmət etməyi, ümumi qaydalara əməl etməyi və öz məsuliyyətini dərk etməyi də öyrənir. Məktəb illərində qazanılan vərdişlər gələcək həyatın, əmək fəaliyyətinin və ictimai münasibətlərin əsasını təşkil edir. Məhz buna görə də ümumi təhsil müəssisəsində tətbiq edilən qaydalar yalnız inzibati tələblər kimi qəbul edilməməlidir. Onlar şagirdin sosiallaşmasına, özünü idarəetmə bacarıqlarının inkişafına və ictimai məsuliyyət hissinin formalaşmasına xidmət etməlidir. Geyim qaydaları da bu baxımdan müəyyən tərbiyəvi məzmun daşıyır. Məktəbli formasının əsas üstünlüklərindən biri təhsil mühitində vahidlik və nizam-intizam hissini gücləndirməsidir. Müxtəlif sosial və iqtisadi imkanlara malik ailələrdən gələn şagirdlərin eyni təhsil mühitində vahid geyim qaydalarına əməl etməsi onların diqqətini xarici görünüşün nümayişindən daha çox təhsilə, biliyə, şəxsi inkişafa və qarşılıqlı münasibətlərə yönəltməyə kömək edir.
Əlbəttə, məktəbli forması bütün sosial fərqləri aradan qaldırmır. Lakin o, həmin fərqlərin geyim vasitəsilə qabardılmasının qarşısını almağa, məktəb daxilində daha bərabər və sağlam münasibətlər mühiti yaratmağa imkan verir. Bu isə xüsusilə yeniyetməlik dövründə, uşaqların özlərini başqaları ilə müqayisə etdiyi və ətraf mühitin təsirinə daha həssas olduğu mərhələdə mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Məktəbin əsas məqsədi şagirdə bahalı geyimə, dəbdəbəyə və zahiri görünüşə görə deyil, biliyinə, davranışına, zəhmətinə və şəxsi keyfiyyətlərinə görə dəyər verilməli olduğunu aşılamaqdır. Məktəbli geyimi bu ideyanın gündəlik həyatda ifadəsinə çevrilə bilər.
Müasir dünyada uşaqların və yeniyetmələrin dünyagörüşünə sosial şəbəkələr, reklamlar, istehlak mədəniyyəti və müxtəlif dəb meyilləri ciddi təsir göstərir. Bu təsirlər bəzən şagirdlərin geyimə münasibətində də özünü büruzə verir. Geyimin qiyməti, markası və dəbə uyğunluğu müəyyən hallarda uşaqlar arasında müqayisə və rəqabət predmetinə çevrilə bilir. Belə bir şəraitdə məktəbli formasının tətbiqi yalnız xarici görünüşü tənzimləyən tədbir deyil, həm də sosial həssaslığı nəzərə alan yanaşmadır. Vahid geyim qaydaları uşaqlar arasında maddi imkanların nümayiş etdirilməsini məhdudlaşdırır, ailələrin üzərinə düşən geyim xərclərinin daha planlı şəkildə təşkilinə kömək edir və məktəbdə ortaq mənsubiyyət hissini gücləndirir. Burada əsas məsələ hər kəsin eyni görünməsi deyil, hər bir şagirdin məktəbdə özünü bərabərhüquqlu hiss etməsidir. Heç bir uşaq ailəsinin maddi imkanlarına görə özünü digərindən aşağı hiss etməməli, heç bir şagird geyiminə görə lağ obyektinə çevrilməməli və təhsil mühitində ayrı-seçkiliyə məruz qalmamalıdır. Təhsil sosial yüksəlişin, insan kapitalının inkişafının və cəmiyyətin tərəqqisinin başlıca vasitələrindən biridir. Məktəb uşağa aydın mesaj verməlidir: burada əsas üstünlük insanın hansı ailədə böyüməsi və nə geyinməsi deyil, onun nə öyrənməsi, necə davranması və gələcək üçün hansı məqsədlər müəyyənləşdirməsidir. Bu yanaşma dövlətin təhsil siyasətində sosial ədalət, bərabər imkanlar və hər bir uşağın inkişafına şərait yaradılması prinsipləri ilə uzlaşır. Məktəbli formasına münasibət də məhz bu prinsiplər əsasında formalaşmalıdır.
İntizam cəmiyyətin inkişafı üçün zəruri olan əsas dəyərlərdən biridir. İntizam dedikdə yalnız qaydalara məcburi şəkildə əməl etmək deyil, ümumi mənafe naminə müəyyən normaları qəbul etmək, şəxsi davranışa məsuliyyətlə yanaşmaq və başqalarının hüquqlarına hörmət göstərmək nəzərdə tutulur. Məktəb illərində formalaşan bu keyfiyyətlər insanın gələcək həyatında mühüm rol oynayır. Qaydalara əməl etmək vərdişi formalaşmış şagird sonradan əmək fəaliyyətində, ictimai münasibətlərdə və vətəndaşlıq mövqeyində daha məsuliyyətli davranmağa meyilli olur. Buna görə də məktəbdə geyim qaydalarına riayət edilməsi intizam mədəniyyətinin tərkib hissəsi kimi izah edilməlidir.
Lakin intizamın mahiyyəti cəza qorxusundan ibarət olmamalıdır. Şagird məktəbli formasını yalnız məcbur olduğu üçün deyil, onun hansı məqsədə xidmət etdiyini anladığı üçün qəbul etməlidir. Bu səbəbdən müəllimlərin, məktəb rəhbərlərinin və valideynlərin üzərinə mühüm vəzifə düşür: qaydaların mahiyyətini uşaqlara izah etmək, onlarda məsuliyyət hissini formalaşdırmaq və nümunəvi davranış nümayiş etdirmək. Geyim mədəniyyəti eyni zamanda insanın özünə, ətrafındakılara və fəaliyyət göstərdiyi mühitə münasibətini əks etdirir. Təhsil müəssisəsində geyimin tədris prosesinə uyğun olması, səliqəliliyin qorunması və müəyyən edilmiş tələblərə riayət edilməsi məktəbin təhsil və tərbiyə funksiyasını tamamlayan amillərdəndir. Bu baxımdan geyim qaydaları formal tələb olaraq qalmamalı, şagirdlərin daxili intizamının və ictimai məsuliyyətinin formalaşdırılmasına xidmət etməlidir.
Təhsil mühitində geyim mədəniyyəti yalnız şagirdlərə aid məsələ deyil. Müəllim də məktəb həyatının əsas iştirakçısı, şagirdlərin bilik mənbəyi olmaqla yanaşı, onların davranış və dünyagörüşünün formalaşmasına təsir göstərən nümunədir. Şagirdlər müəllimin yalnız dediklərini deyil, davranışını, ünsiyyət tərzini, məsuliyyətini və peşəsinə münasibətini də müşahidə edirlər. Müəllimin səliqəli görünüşü, peşəkar davranışı və təhsil mühitinə uyğun geyim seçimi pedaqoji mədəniyyətin ümumi mənzərəsini tamamlayır. Bu, müəllimin fərdi zövqünün və şəxsiyyətinin məhdudlaşdırılması kimi deyil, peşə məsuliyyətinin və ictimai rolunun nəzərə alınması kimi başa düşülməlidir. Müəllim nüfuzunu yalnız geyimi ilə qazanmır; onun əsas dayaqları biliyi, ədalətli münasibəti, pedaqoji bacarığı və şagirdlərə göstərdiyi diqqətdir. Bununla belə, xarici görünüş və geyim mədəniyyəti həmin peşəkar keyfiyyətləri tamamlayan amillərdir.
Müəllimlə şagird arasında qarşılıqlı hörmətə əsaslanan münasibətlərin qurulması məktəbdə sağlam mənəvi-psixoloji mühitin yaradılmasına xidmət edir. Müəllim geyimi ilə bağlı tələblər də məhz bu ümumi məqsəd çərçivəsində, aydın, əsaslandırılmış və pedaqoji fəaliyyətin xüsusiyyətlərinə uyğun şəkildə müəyyənləşdirilməlidir. Eyni zamanda təhsilalanlara münasibətdə tətbiq edilən qaydalarla təhsilverənlərə aid peşəkar tələblər arasında fərq nəzərə alınmalıdır. Hər iki halda məqsəd insanların fərdi xüsusiyyətlərini inkar etmək deyil, təhsil müəssisəsinin nüfuzunu, işgüzar mühitini və tədris prosesinin səmərəliliyini qorumaqdır.
Azərbaycan xalqının tarixində geyim mədəniyyəti, səliqə, ədəb-ərkan və böyüyə hörmət kimi anlayışlar mühüm yer tutub. Milli-mənəvi dəyərlərin qorunması bu gün yalnız tarixi irsin yaşadılması ilə məhdudlaşmır. Bu dəyərlər gündəlik davranışda, ailə münasibətlərində, təhsil mühitində və ictimai həyatda da öz ifadəsini tapmalıdır. Məktəbli geyiminə münasibət də milli-mənəvi dəyərlərlə müasir təhsil mədəniyyətinin uzlaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Burada əsas məqsəd keçmişin bütün geyim normalarını olduğu kimi təkrarlamaq deyil, milli kimliyə hörmət, səliqəlilik, təvazökarlıq, qarşılıqlı ehtiram və ictimai məsuliyyət kimi dəyərləri müasir məktəb həyatında yaşatmaqdır.
Qloballaşma şəraitində uşaqların müxtəlif mədəni təsirlərlə qarşılaşması təbii haldır. Müasirlik dünyadakı yenilikləri öyrənmək, texnologiyalardan istifadə etmək və fərqli mədəniyyətlərlə ünsiyyət qurmaq imkanları yaradır. Lakin müasir olmaq öz milli-mənəvi dayaqlarından uzaqlaşmaq demək deyil. Əksinə, güclü milli kimliyə sahib olmaq insanın dünyaya daha inamla açılmasına imkan verir. Məktəb bu baxımdan həm milli kimliyin, həm də müasir dünyagörüşünün formalaşdığı məkandır. Geyim qaydalarının tərbiyəvi məzmunu da uşaqlara ictimai mühitdə davranışın, ortaq qaydalara hörmətin və şəxsi məsuliyyətin əhəmiyyətini anlatmaqdan ibarətdir. Bununla yanaşı, milli-mənəvi dəyərlərin təbliği ayrı-seçkilik, damğalama və fərqli şəxsi xüsusiyyətlərə hörmətsizlik üçün əsas ola bilməz. Təhsil mühiti həm milli dəyərlərə bağlılığı, həm də insan ləyaqətinə, bərabərliyə və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan münasibətləri təşviq etməlidir.
Dövlət ümumi təhsil müəssisələrində geyimlə bağlı tələblərin müəyyənləşdirilməsi nə qədər vacibdirsə, onların düzgün və ədalətli tətbiqi də bir o qədər əhəmiyyətlidir. Hər bir qayda mahiyyətinə uyğun həyata keçirildikdə fayda verir. Əks halda, tərbiyəvi məqsədlə müəyyən edilən tələb formal nəzarət vasitəsinə çevrilə bilər. Buna görə də məktəb rəhbərləri və müəllimlər geyim qaydalarının tətbiqində ardıcıllıq, obyektivlik və pedaqoji yanaşma nümayiş etdirməlidirlər. Qaydalar şagirdlərə aydın izah olunmalı, onların icrası zamanı uşaqların yaş xüsusiyyətləri, ailələrin sosial vəziyyəti və yaranan real çətinliklər nəzərə alınmalıdır. Maddi imkanı məhdud olan ailələrin uşaqlarının geyim tələblərinə əməl etməkdə çətinlik çəkməsi onların təhsildən kənarlaşdırılması, alçaldılması və ya digər şagirdlərin qarşısında utandırılması üçün səbəbə çevrilməməlidir. Əksinə, belə hallarda məktəb rəhbərliyi, valideynlər və müvafiq qurumlar problemin həlli üçün dəstəkləyici yanaşma göstərməlidirlər. Eyni zamanda valideynlərin də məsuliyyəti unudulmamalıdır. Uşağın təlim-tərbiyəsi məktəblə ailənin ortaq vəzifəsidir. Valideynlər məktəbdə müəyyən edilmiş qaydalara hörmətlə yanaşmalı, uşaqlara bu qaydaların mahiyyətini izah etməli və məktəbin sağlam təhsil mühiti yaratmaq səylərinə dəstək verməlidirlər. Ən düzgün yanaşma tələbkarlıqla anlayışın vəhdətidir. Qaydaların mövcudluğu nizam-intizamı təmin etməli, onların tətbiqi isə uşağın hüquqlarını, ləyaqətini və təhsilə çıxış imkanlarını qorumalıdır. Məktəbdə geyim məsələsi şagirdlərlə münaqişə mənbəyinə deyil, məsuliyyətin, qarşılıqlı anlaşmanın və əməkdaşlığın formalaşması vasitəsinə çevrilməlidir.
Təhsil siyasətinin əsas məqsədi yalnız bilikli deyil, eyni zamanda düşünən, məsuliyyətli, vətəninə bağlı, milli-mənəvi dəyərlərə hörmət edən və müasir çağırışlara cavab verməyə qadir vətəndaş yetişdirməkdir. Bu məqsədə nail olmaq üçün tədrisin keyfiyyəti, müəllimlərin peşəkarlığı, məktəblərin maddi-texniki bazası və təhsilalanların inkişafı ilə yanaşı, məktəb mühitinin ümumi mədəniyyəti də diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır. Dövlət tərəfindən müəyyən edilən geyim tələbləri bu geniş sistemin yalnız bir hissəsidir. Onların əhəmiyyətini şişirtmək də, mahiyyətini kiçiltmək də düzgün olmazdı. Məktəbli forması öz-özlüyündə yüksək təhsil keyfiyyətinə, nümunəvi davranışa və güclü vətəndaşlıq mövqeyinə zəmanət vermir. Bunlar keyfiyyətli tədris, ədalətli idarəetmə, müəllim nümunəsi, ailə tərbiyəsi və sağlam ictimai mühitin birgə təsiri ilə formalaşır. Lakin düzgün müəyyən edilmiş və ədalətli tətbiq olunan geyim qaydaları bu məqsədlərə xidmət edən əlavə vasitədir. O, məktəbdə ümumi nizam-intizamı gücləndirə, şagirdlər arasında vahidlik hissini artıra və təhsil müəssisəsinin ictimai nüfuzunu möhkəmləndirə bilər.
Azərbaycanın gələcəyi bu gün məktəb partası arxasında əyləşən uşaqlarla bağlıdır. Onların hansı biliklərə yiyələnməsi, hansı dəyərlərlə böyüməsi və cəmiyyət qarşısında öz məsuliyyətini necə dərk etməsi sabahkı dövlətin və cəmiyyətin inkişafına təsir göstərəcək. Buna görə də məktəbdə yaradılan hər bir sağlam vərdiş, aşılanan hər bir müsbət dəyər və formalaşdırılan hər bir məsuliyyətli davranış gələcəyə qoyulan sərmayədir.
Məktəbli forması bu böyük tərbiyə prosesinin kiçik, lakin mənalı bir hissəsidir. Əsas məqsəd eyni geyimdə olan şagirdlər deyil, bərabər imkanlara sahib, yüksək mənəvi dəyərlərlə yetişən, intizamlı və məsuliyyətli vətəndaşlar formalaşdırmaqdır. Dövlətin təhsil siyasətinin ictimai əhəmiyyəti də məhz bu məqsədə xidmət etməsində ifadə olunur.

Şahmar Həsənov
Azərbaycan Texnologiya Universitetinin Sosial məsələlər və ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə prorektoru