Azərbaycanın Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaratması və regional iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı

Müasir dövrdə beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin inkişafı dövlətlər arasında investisiya əməkdaşlığının genişləndirilməsini, maliyyə resurslarından səmərəli istifadəni və yeni iqtisadi tərəfdaşlıqların qurulmasını zəruri edir. Bu baxımdan Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi, xüsusilə Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondlarının yaradılması regional iqtisadi əməkdaşlığın inkişafında mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu təşəbbüslər Azərbaycanın xarici iqtisadi əlaqələrinin şaxələndirilməsinə, qeyri-neft sektorunun inkişafına və regionda iqtisadi mövqeyinin gücləndirilməsinə yönəlmişdir.

2026-cı il oktyabrın 1-də iqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov CAMCA Regional Forumunda çıxışı zamanı Azərbaycanın Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaratdığını bildirib. Onun sözlərinə görə, bu fondlarda Azərbaycanın payı ən azı 50 faiz təşkil edir. Nazir qeyd edib ki, belə mexanizmlər müxtəlif bazarları vahid investisiya portfelində birləşdirməyə və Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında daha geniş iqtisadi məkan formalaşdırmağa imkan verir. Bu yanaşma dövlətlər arasında münasibətlərin ənənəvi ticarət əlaqələrindən qarşılıqlı investisiyalara və birgə iqtisadi layihələrə doğru inkişaf etdiyini göstərir. Birgə investisiya fondlarının əsas vəzifəsi tərəfdaş ölkələrin maliyyə imkanlarını birləşdirərək iqtisadi baxımdan əhəmiyyətli layihələrin həyata keçirilməsini dəstəkləməkdir. Bu mexanizmlər sənaye, kənd təsərrüfatı, energetika, nəqliyyat, logistika və turizm sahələrinə investisiya qoyuluşunu təşviq edə bilər. Fondlar vasitəsilə maliyyələşdirmə imkanlarının genişlənməsi müəssisələrin inkişafına, istehsal potensialının artırılmasına və yeni bazarlara çıxışın asanlaşdırılmasına şərait yaradır. Bununla yanaşı, investisiya qərarlarının iqtisadi əsaslandırma əsasında qəbul edilməsi və maliyyə vəsaitlərinin səmərəli idarə olunması vacib şərtlərdir.

Azərbaycanın Qazaxıstanla əməkdaşlığında nəqliyyat, logistika, ticarət və enerji sahələri xüsusi yer tutur. Hər iki ölkənin Xəzər dənizi hövzəsində yerləşməsi onların Avropa ilə Asiya arasındakı iqtisadi əlaqələrdə rolunu artırır. Qazaxıstanın istehsal və ixrac imkanları Azərbaycanın tranzit infrastrukturu ilə birləşdikdə regional ticarətin inkişafı üçün əlavə perspektivlər yaranır. Bu əməkdaşlıq çərçivəsində logistika mərkəzlərinin, yük terminallarının, anbar təsərrüfatlarının və kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı müəssisələrinin yaradılması mümkün investisiya istiqamətləri hesab olunur. Qazaxıstanla iqtisadi münasibətlərin genişləndirilməsi Orta Dəhlizin inkişafı baxımından da əhəmiyyətlidir. Çin və Mərkəzi Asiyadan başlayaraq Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya uzanan bu marşrut beynəlxalq yükdaşımaların şaxələndirilməsinə xidmət edir. Dəhlizin səmərəliliyinin yüksəldilməsi üçün limanların, dəmir yollarının və yük terminallarının inkişafı, eləcə də rəqəmsal logistika sistemlərinin tətbiqi vacibdir. Bu sahələrdə investisiyaların artırılması daşınma xərclərinin azaldılmasına, yük dövriyyəsinin sürətləndirilməsinə və regionun beynəlxalq ticarətdə rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsinə kömək edə bilər. Enerji infrastrukturu və bərpaolunan enerji layihələri də iki ölkənin əməkdaşlığını genişləndirə biləcək istiqamətlər sırasındadır.

Azərbaycan–Özbəkistan investisiya əməkdaşlığı da regional iqtisadi əlaqələrin mühüm istiqamətlərindən biridir. Özbəkistan geniş daxili bazarı, sənaye və kənd təsərrüfatı potensialı ilə seçilir. Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Fondunun yaradılması haqqında saziş 2023-cü ildə rəsmiləşdirilmiş və iki ölkə arasında layihələrin maliyyələşdirilməsi üçün institusional əsas formalaşdırılmışdır. 2026-cı il avqustun 23-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev fondun səmərəli fəaliyyət göstərdiyini bildirərək 500 milyon ABŞ dolları həcmində vəsaitin təxminən 160 milyon dolları üzrə investisiya istiqamətlərinin müəyyən edildiyini qeyd etmişdir. Bu məlumat fondun potensialının konkret investisiya layihələrinə yönəldilməsi prosesini əks etdirir. Azərbaycan və Özbəkistan arasında birgə layihələr sənaye istehsalı, kənd təsərrüfatı, qida sənayesi, əczaçılıq, tikinti və turizm sahələrində yeni imkanlar yarada bilər. Xammalın emalı, hazır məhsulların birgə istehsalı və müasir texnologiyaların tətbiqi əlavə iqtisadi dəyərin formalaşmasına kömək edir. Xüsusilə kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı, qablaşdırılması və ixracı üzrə müəssisələrin yaradılması hər iki ölkənin istehsal imkanlarını genişləndirə bilər. Bu əməkdaşlıq müəssisələr arasında təcrübə mübadiləsini gücləndirməklə yanaşı, məhsulların keyfiyyətinin yüksəldilməsinə və ixrac bazarlarının genişləndirilməsinə də şərait yaradır.

Qırğızıstanla iqtisadi əməkdaşlığın inkişafında Azərbaycan–Qırğızıstan İnkişaf Fondu mühüm rol oynayır. Fond Qırğızıstanda qeydiyyatdan keçmiş sahibkarlıq subyektlərinin prioritet layihələrini maliyyələşdirmək və investisiya əlaqələrini genişləndirmək məqsədi daşıyır. 2025-ci il yanvarın 30-da fondun İdarə Heyətinin iclasında investisiya siyasəti və layihələr üzrə hesabatlar müzakirə edilmiş, tikinti və enerji sektorlarında maliyyələşdirmə məsələlərinə baxılmışdır. 2026-cı il iyulun 31-də Qırğızıstanın Kabar dövlət informasiya agentliyi fondun nizamnamə kapitalının 100 milyon ABŞ dollarından 200 milyon dollara qədər artırılmasını nəzərdə tutan əlavə sazişin imzalandığını açıqlamışdır. Bu qərar fondun maliyyə imkanlarının genişləndirilməsi və yeni layihələrin dəstəklənməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Qırğızıstanla əməkdaşlığın perspektivli sahələri kənd təsərrüfatı, qida sənayesi, tikinti, energetika və turizmlə yanaşı, kiçik və orta sahibkarlığın inkişafını da əhatə edir. Sahibkarların maliyyə resurslarına çıxışının yaxşılaşdırılması müəssisələrin istehsal gücünü artırmağa, yeni məhsulların bazara çıxarılmasına və məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsinə kömək edə bilər. İnvestisiya layihələrinin seçilməsi zamanı bazar tələbatının, maliyyə dayanıqlılığının və risklərin nəzərə alınması isə ayrılmış vəsaitlərin səmərəli istifadəsi üçün əsas şərtdir.

Üç ölkə ilə qurulan investisiya əlaqələri Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə regional iqtisadi inteqrasiyasını dərinləşdirmək imkanlarını artırır. Ölkələrin istehsal, kənd təsərrüfatı, təbii resurs və nəqliyyat potensialının bir-birini tamamlaması regional təchizat zəncirlərinin formalaşmasına və qarşılıqlı ticarətin genişlənməsinə şərait yarada bilər. Bu əməkdaşlığın inkişafı yalnız ayrı-ayrı müəssisələrin fəaliyyətinə deyil, həm də regionun beynəlxalq iqtisadi əlaqələrdə mövqeyinin güclənməsinə təsir göstərə bilər. Əməkdaşlığın digər perspektivli istiqaməti yaşıl enerji sahəsidir. Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında Xəzər Yaşıl Enerji Dəhlizinin inkişafı ilə bağlı təşəbbüslər regionda enerji bağlantılarının genişləndirilməsinə yönəlmişdir. 2025-ci il aprelin 5-də Asiya İnkişaf Bankı, Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankı və üç ölkənin müvafiq qurumları layihənin əsaslandırılmasına dəstək məqsədilə anlaşma memorandumu imzalamışlar. Bu təşəbbüs birgə investisiya fondlarından ayrıca olsa da, enerji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi, bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı və region ölkələri arasında iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi məqsədlərinə uyğundur.

İnvestisiya fondlarının uzunmüddətli səmərəliliyi maliyyələşdirilən layihələrin keyfiyyətindən, şəffaf idarəetmədən və investisiya risklərinin düzgün qiymətləndirilməsindən asılıdır. Hüquqi prosedurların fərqliliyi, valyuta dəyişiklikləri və bazar şəraitində baş verən dəyişikliklər layihələrin nəticələrinə təsir göstərə bilər. Buna görə fondların fəaliyyətində hesabatlılığın təmin olunması, maliyyə vəsaitlərinin təyinatı üzrə istifadəsinə nəzarət və nəticələrin qiymətləndirilməsi vacibdir. Özəl sektorun investisiya proseslərinə cəlb edilməsi, biznes subyektləri arasında birbaşa əlaqələrin genişləndirilməsi və müasir texnologiyaların tətbiqi də fondların iqtisadi təsirini artıra bilər. Azərbaycanın Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaratması regional iqtisadi əməkdaşlığın inkişafında mühüm mərhələdir. Bu fondlar investisiya imkanlarının genişləndirilməsinə, sahibkarlığın dəstəklənməsinə və iqtisadi layihələrin maliyyələşdirilməsinə şərait yaradır. Qazaxıstanla nəqliyyat-logistika və enerji sahələrində, Özbəkistanla sənaye və kənd təsərrüfatında, Qırğızıstanla isə sahibkarlıq və infrastruktur istiqamətlərində əməkdaşlığın genişləndirilməsi qarşılıqlı iqtisadi faydanı artıra bilər. Fondların şəffaf və nəticəyönümlü fəaliyyəti, eləcə də investisiyaların iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış layihələrə yönəldilməsi bu təşəbbüslərin uğurunu müəyyən edən başlıca amillərdir. Beləliklə, birgə investisiya mexanizmləri Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında uzunmüddətli tərəfdaşlığın möhkəmləndirilməsinə və regionun davamlı iqtisadi inkişafına töhfə verə bilər.

Ləman Cabbarlı

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatı “Əziz Əliyev küçəsi 41A” ünvanında yerləşən ərazi partiya təşkilatının sədri,

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatının fəal üzvü