Mühüm əhəmiyyət kəsb edən döyüşlər - ŞƏRH

Füzuli şəhərinin 2020-ci il oktyabrın 17-də işğaldan azad edilməsi Azərbaycanın müasir hərb tarixində mühüm hadisələrdən biri hesab olunur. İkinci Qarabağ müharibəsinin gedişində baş verən bu əməliyyat yalnız bir şəhərin hərbi nəzarətə qaytarılması ilə məhdudlaşmamış, cənub istiqamətində Azərbaycan Ordusunun hücum imkanlarının genişlənməsinə, müdafiə xətlərinin yarılmasına və sonrakı hərbi əməliyyatların inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. Füzuli uğrunda döyüşlər uzun illər ərzində qurulmuş istehkamların yarılması, mürəkkəb döyüş şəraitində qoşunların əlaqələndirilməsi və əməliyyat təşəbbüsünün qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşımışdır.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 17 oktyabr 2020-ci ildə xalqa müraciətində Füzuli şəhərinin və rayonun bir sıra kəndlərinin azad edildiyini bildirmiş, bu qələbənin əldə olunmasında hərbi peşəkarlığın, cəsarətin və fədakarlığın rolunu vurğulamışdır. Sonrakı çıxışlarında da Füzuli əməliyyatının çətinliyini və strateji əhəmiyyətini xüsusi qeyd etmişdir.

Bu məqalənin məqsədi Füzuli şəhərinin işğal tarixini, 2020-ci ildə şəhər uğrunda aparılan mühüm döyüşlərin xronologiyasını, hərbi-strateji əhəmiyyətini və nəticələrini tarixi faktlar əsasında təhlil etməkdir.

Füzuli rayonu Qarabağın cənub-şərq hissəsində yerləşir və Cəbrayıl, Xocavənd, Ağcabədi, Beyləqan rayonları, eləcə də Araz çayı boyunca İranla həmsərhəddir. Rayonun coğrafi mövqeyi onu Qarabağın cənub istiqamətindəki hərbi əməliyyatlar və nəqliyyat əlaqələri baxımından əhəmiyyətli əraziyə çevirir. Füzuli istiqamətində əldə edilən irəliləyiş Cəbrayıl və Xocavənd istiqamətlərindəki əməliyyatlarla qarşılıqlı əlaqədə idi.

Füzuli şəhəri 1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğalına məruz qalmışdı. İşğal nəticəsində şəhərin və rayonun yaşayış məntəqələrində ciddi dağıntılar baş vermiş, əhali doğma yurdlarından didərgin düşmüşdü. Rayonun tarixi-mədəni irsinə də böyük zərər dəymişdi. Rəsmi məlumatlarda Babi və Mirəli türbələri, Hacı Qiyasəddin məscidi və digər tarixi abidələrin dağıdılması və ya zədələnməsi qeyd olunur.

1994-cü ilin yanvarında Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi əməliyyat nəticəsində rayonun bir sıra yaşayış məntəqələri azad edilmişdi. Bununla belə, Füzuli şəhəri və rayon ərazisinin əhəmiyyətli hissəsi uzun müddət işğal altında qalmışdı. Növbəti illərdə təmas xəttində yaradılmış müdafiə qurğuları və istehkamlar bölgədə hərbi əməliyyatların aparılmasını çətinləşdirən amillərdən biri olmuşdur.

Beləliklə, 2020-ci ildə Füzuli istiqamətində başlanan əməliyyat həm ərazi bütövlüyünün bərpası, həm də cənub cəbhəsində hərbi təşəbbüsün ələ keçirilməsi baxımından mühüm məqsəd daşıyırdı.

2020-ci il sentyabrın 27-də İkinci Qarabağ müharibəsi başlandı. Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatları çərçivəsində cəbhənin müxtəlif istiqamətlərində irəliləməyə başladı. Füzuli istiqaməti ilk gündən etibarən fəal döyüşlərin aparıldığı əsas sahələrdən biri idi.

Sentyabrın 27-də Füzuli rayonunun Qaraxanbəyli, Qərvənd, Horadiz və Yuxarı Əbdürrəhmanlı kəndləri azad edildi. Oktyabrın 3-də Aşağı Əbdürrəhmanlı kəndinin azad olunması istiqamətdə irəliləyişin davam etdiyini göstərirdi. Bu yaşayış məntəqələri uğrunda döyüşlər Füzuli şəhərinə doğru sonrakı hərəkət üçün mühüm mərhələ təşkil edirdi.

Döyüşlərin ilk mərhələsində əsas məsələlərdən biri qarşı tərəfin müdafiə mövqelərinin zəiflədilməsi və irəliləyən qüvvələrin təhlükəsiz hərəkəti üçün şərait yaradılması idi. Uzun müddət ərzində qurulmuş səngərlər, atəş mövqeləri və digər istehkamlar hücum edən qüvvələr üçün ciddi maneə yaradırdı. Buna görə də əməliyyatların uğuru yalnız canlı qüvvənin irəliləməsindən deyil, kəşfiyyat məlumatlarının, artilleriya dəstəyinin və müxtəlif qoşun növlərinin fəaliyyətinin əlaqələndirilməsindən də asılı idi.

Hərbi əməliyyatların gedişi göstərirdi ki, Füzuli istiqamətində uğur əldə etmək üçün ayrı-ayrı kəndlərin azad edilməsi ilə yanaşı, müdafiə sisteminin bütövlükdə zəiflədilməsi tələb olunurdu. Bu baxımdan, sentyabrın sonu və oktyabrın ilk günlərindəki döyüşlər sonrakı hücumların ilkin əsasını formalaşdırdı.

Füzuli uğrunda döyüşlərin əsas xüsusiyyətlərindən biri müdafiə mövqelərinin mərhələli şəkildə aradan qaldırılması idi. Azərbaycan Prezidentinin 17 oktyabr 2020-ci il tarixli müraciətində Füzuli istiqamətində bir neçə müdafiə xəttinin yarılmasının strateji üstünlük yaratdığı xüsusi vurğulanmışdır. Bu qiymətləndirmə şəhərin azad edilməsinin uzunmüddətli əməliyyat planı daxilində həyata keçirildiyini göstərir.

Oktyabrın ilk yarısında Füzuli rayonu ərazisində döyüşlər davam etmiş, bir sıra kəndlər azad edilmişdir. Oktyabrın 9-da Yuxarı Güzlək və Gorazıllı kəndlərinin, oktyabrın 14-də Qaradağlı, Xatınbulaq və Qaracallı kəndlərinin, oktyabrın 15-də isə Arış kəndinin azad olunması rəsmi xronologiyada qeydə alınmışdır. Bu ardıcıllıq cənub istiqamətində Azərbaycan Ordusunun irəliləyişini və Füzuli şəhəri ətrafında əməliyyat şəraitinin dəyişməsini əks etdirir.

Döyüşlərin gedişində müdafiə mövqelərinin yarılması bir neçə baxımdan əhəmiyyətli idi. Birincisi, qarşı tərəfin uzun müddət ərzində hazırladığı müdafiə sisteminin davamlılığı zəifləyirdi. İkincisi, yeni yaşayış məntəqələrinin azad olunması hücum edən qüvvələrin hərəkət imkanlarını genişləndirirdi. Üçüncüsü, cəbhənin bu hissəsində əldə edilən uğurlar digər istiqamətlərdəki əməliyyatlarla qarşılıqlı təsir yaradırdı.

2020-ci il Vətən müharibəsi ilə bağlı beynəlxalq hərbi təhlillərdə pilotsuz uçuş aparatlarının, müşahidə sistemlərinin və dəqiq zərbə vasitələrinin döyüş meydanında artan rolu xüsusi qeyd olunur. Kəşfiyyat və zərbə imkanlarının əlaqələndirilməsi müdafiə mövqelərinin aşkarlanmasına, hərbi texnikanın hərəkətinin izlənilməsinə və hücumların daha dəqiq planlaşdırılmasına şərait yaradırdı. Bununla belə, Füzuli əməliyyatının bütün taktiki detallarını açıq mənbələr əsasında tam bərpa etmək mümkün deyil. Buna görə də konkret hərbi hissələrin hərəkətləri və ayrı-ayrı döyüşlərin gedişi barədə qəti nəticələr yalnız təsdiqlənmiş məlumatlar çərçivəsində verilməlidir.

Beləliklə, Füzuli istiqamətindəki mühüm döyüşlər təkcə yaşayış məntəqələrinin azad edilməsi deyil, müdafiə sisteminin mərhələli şəkildə zəiflədilməsi və hücumun davam etdirilməsi üçün əlverişli şəraitin yaradılması prosesi idi.

2020-ci il oktyabrın 17-si Füzulinin müasir tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Həmin gün Azərbaycan Ordusu Füzuli şəhərini və rayonun bir sıra kəndlərini işğaldan azad etdi. Prezident İlham Əliyev xalqa müraciətində şəhərin azad olunmasını elan edərək Füzuli sakinlərini və Azərbaycan xalqını təbrik etdi. Rəsmi məlumatlarda Qoçəhmədli, Çimən, Cuvarlı, Pirəhmədli, Musabəyli, İşıqlı və Dədəli kəndlərinin də həmin gün azad edildiyi göstərilir.

Şəhərin azad olunması bir neçə həftə davam edən hərbi əməliyyatların nəticəsi idi. Bu uğurun əhəmiyyəti, ilk növbədə, qarşı tərəfin möhkəmləndirilmiş müdafiə mövqelərinin yarılması və Füzuli istiqamətində əməliyyat təşəbbüsünün Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keçməsi ilə bağlı idi. Prezidentin çıxışında Füzuli uğrunda döyüşlərin mürəkkəbliyi, yüksək hərbi peşəkarlıq və fədakarlıq tələb etməsi xüsusi vurğulanmışdır.

Şəhərin azad edilməsi yalnız hərbi nəticə kimi deyil, həm də uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanlar üçün böyük mənəvi hadisə kimi qiymətləndirilir. Bununla yanaşı, hərbi qələbənin insan həyatı bahasına başa gəldiyini və müharibənin ağır humanitar nəticələrini də nəzərə almaq vacibdir. Şəhidlərin xatirəsi, yaralı hərbçilərin taleyi və məcburi köçkünlərin uzunmüddətli məhrumiyyətləri bu tarixi hadisənin ayrılmaz hissəsidir.

Füzuli əməliyyatının uğurla nəticələnməsi Azərbaycan Ordusunun cənub cəbhəsindəki fəaliyyətinin davam etdirilməsi üçün yeni imkanlar yaratdı. Şəhərin azad edilməsi ilə cəbhənin həmin hissəsində hərbi vəziyyət dəyişdi və növbəti əməliyyatların inkişafı üçün əlverişli şərait yarandı.

Füzulinin azad olunmasının əhəmiyyətini bir neçə əsas istiqamətdə qiymətləndirmək mümkündür.

Birinci istiqamət -müdafiə sisteminin yarılmasıdır. Təxminən üç onillik ərzində formalaşdırılmış istehkamların yarılması cənub cəbhəsində əməliyyatların inkişafına təsir göstərdi. Bu nəticə hücum edən qüvvələrin qarşısında duran mühüm maneələrin aradan qaldırılması demək idi. Şəhərin azad edilməsi uzunmüddətli müdafiə mövqelərinin keçilməz olmadığına dair mühüm hərbi nəticə ortaya qoydu.

İkinci istiqamət-əməliyyat təşəbbüsünün qorunmasıdır. Müharibədə təşəbbüsün əldə saxlanılması rəqibin fəaliyyətinə reaksiya verməklə kifayətlənməmək, hərbi əməliyyatların tempini və inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirmək imkanı yaradır. Füzuli istiqamətində əldə edilən uğurlar Azərbaycan Ordusunun cənubda irəliləyişini davam etdirməsinə şərait yaratdı.

Üçüncü istiqamət - regional hərbi əməliyyatlarla qarşılıqlı əlaqədir. Cəbrayılın azad edilməsi, Füzuli və Xocavənd istiqamətlərində irəliləyiş, daha sonra Zəngilan və Qubadlı uğrunda əməliyyatlar bir-birindən təcrid olunmuş hadisələr deyildi. Onlar 44 günlük müharibənin ümumi əməliyyat mənzərəsinin tərkib hissələrini təşkil edirdi. Füzuli şəhərinin azad edilməsindən üç gün sonra, oktyabrın 20-də Zəngilan şəhərinin azad olunması elan edildi. Bu xronoloji ardıcıllıq cənub istiqamətində hərbi uğurların davamlılığını göstərir. Bununla belə, hər bir əməliyyatın nəticəsini yalnız əvvəlki şəhərin azad edilməsinin birbaşa təsiri ilə izah etmək düzgün olmazdı; coğrafi mövqe, qüvvələrin imkanları və digər cəbhə istiqamətlərindəki hadisələr də ümumi nəticəyə təsir edirdi.

Dördüncü istiqamət - müasir müharibənin texnoloji xüsusiyyətləridir. 2020-ci il Qarabağ müharibəsi hərbi kəşfiyyat, pilotsuz uçuş aparatları, dəqiq zərbə vasitələri və artilleriya imkanlarının əlaqələndirilməsinin əhəmiyyətini nümayiş etdirdi. Britaniyanın Kral Birləşmiş Xidmətlər İnstitutunun (RUSI) təhlilində Azərbaycan qüvvələrinin dəqiq zərbə imkanlarından istifadə etməsi və müxtəlif hərbi vasitələrin vahid əməliyyat planı çərçivəsində tətbiqi müharibənin mühüm xüsusiyyətləri kimi qiymətləndirilir. Bu ümumi təhlillər Füzuli əməliyyatını da əhatə edən müharibə şəraitini anlamağa kömək edir, lakin hər bir taktiki nəticəni konkret olaraq yalnız bir silah növü ilə əlaqələndirmək olmaz.

Füzuli şəhərinin azad edilməsi ilə yanaşı, işğal dövrünün ağır nəticələri də üzə çıxdı. Şəhərin infrastrukturu, yaşayış binaları və tarixi-mədəni irsi ciddi zərər görmüşdü. Azərbaycan Prezidentinin 17 oktyabr 2020-ci il tarixli müraciətində şəhərin dağıdılmış vəziyyəti və tarixi abidələrə vurulmuş ziyan xüsusi qeyd edilmişdir. Sonrakı rəsmi materiallarda da rayonun mədəni irsinin bərpası və infrastrukturun yenidən qurulması məsələləri diqqət mərkəzində saxlanılmışdır.

Erməni cəlladları tərəfindən yaşayış məntəqələrinin dağıdılması yalnız fiziki infrastrukturun itirilməsi ilə nəticələnmir. Bu proses insanların sosial əlaqələrinə, iqtisadi fəaliyyətinə, mədəni yaddaşına və gələcək inkişaf imkanlarına da təsir edir. Füzuli sakinlərinin uzun illər ərzində doğma torpaqlardan uzaqda yaşaması məcburi köçkünlük probleminin mühüm nümunələrindən biridir.

Şəhərin azad olunmasından sonra əsas vəzifələrdən biri təhlükəsiz yaşayış şəraitinin yaradılması, infrastrukturun bərpası və əhalinin mərhələli şəkildə geri qayıtması üçün şəraitin təmin edilməsi oldu. Mina və partlamamış hərbi sursat təhlükəsi, dağıdılmış yollar və kommunal sistemlər bu prosesin mürəkkəbliyini artıran amillərdir.

Füzulinin bərpası məsələsi tarixi irsin qorunması, şəhərsalma, nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı və iqtisadi fəallığın yenidən formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Bu işlərin nəticələri şəhərin gələcək sosial-iqtisadi inkişafına və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışına təsir göstərir.

Füzuli şəhərinin azad edilməsi Azərbaycan cəmiyyətinin kollektiv yaddaşında mühüm yer tutur. Bu hadisə ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda mübarizənin nəticələrindən biri kimi qeyd edilir. 2023-cü il iyulun 31-də imzalanmış sərəncama əsasən, oktyabrın 17-si Füzuli Şəhəri Günü kimi təsis edilmişdir. Bu tarix hər il şəhərin azad olunmasının ildönümü kimi qeyd olunur.

Tarixi yaddaşın formalaşmasında yalnız qələbə faktının deyil, həmin nəticəyə aparan proseslərin də öyrənilməsi vacibdir. Füzuli uğrunda döyüşlərin araşdırılması hərbi tarix, müdafiə planlaşdırılması, texnoloji dəyişikliklər və müharibənin humanitar nəticələri barədə biliklərin genişlənməsinə imkan verir. Eyni zamanda, hadisələrin elmi tədqiqi üçün rəsmi məlumatların, müstəqil hərbi təhlillərin, arxiv sənədlərinin və şahid ifadələrinin qarşılıqlı müqayisəsi əhəmiyyətlidir.

Akademik yanaşma hadisələri yalnız emosional qiymətləndirmə ilə məhdudlaşdırmamağı, faktları xronoloji ardıcıllıqla təqdim etməyi və səbəb-nəticə əlaqələrini əsaslandırmağı tələb edir. Füzuli əməliyyatının öyrənilməsi də bu prinsipə əsaslanmalıdır. Bu yanaşma həm hərbi uğurun səbəblərini daha dolğun anlamağa, həm də müharibənin insanlara və maddi-mədəni irsə vurduğu zərəri obyektiv şəkildə qiymətləndirməyə şərait yaradır.

Füzuli şəhərinin 2020-ci il oktyabrın 17-də işğaldan azad edilməsi İkinci Qarabağ müharibəsinin mühüm hərbi və tarixi nəticələrindən biri olmuşdur. Sentyabrın 27-dən başlayan əməliyyatlar zamanı rayonun bir sıra kəndlərinin mərhələli şəkildə azad edilməsi, müdafiə xətlərinin yarılması və şəhər uğrunda aparılan döyüşlər bu nəticənin əldə olunmasında mühüm rol oynamışdır.

Füzuli əməliyyatının əhəmiyyəti üç əsas məqamda ümumiləşdirilə bilər: uzunmüddətli müdafiə mövqelərinin yarılması, cənub istiqamətində hərbi təşəbbüsün inkişaf etdirilməsi və sonrakı əməliyyatlar üçün əlverişli şəraitin yaradılması. Eyni zamanda, müharibənin texnoloji xüsusiyyətləri, qoşunların fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi və mürəkkəb döyüş şəraitində qərarların qəbul edilməsi bu əməliyyatın hərbi tarix baxımından öyrənilməsini zəruri edir.

Bununla belə, Füzulinin azad edilməsinin tarixi əhəmiyyəti yalnız hərbi nəticələrlə məhdudlaşmır. Şəhərin dağıdılmış vəziyyəti, əhalinin məcburi köçkünlük təcrübəsi, tarixi abidələrə vurulmuş ziyan və bərpa prosesi hadisənin humanitar və sosial tərəflərini də ön plana çıxarır. Buna görə də Füzuli uğrunda döyüşlərin elmi araşdırılması hərbi əməliyyatların təhlili ilə yanaşı, tarixi yaddaşın qorunması və müharibənin uzunmüddətli nəticələrinin dərk edilməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Şamo Qasımov

Yeni Azərbaycan Partiyası Laçın rayon təşkilatının sədr müavini