Bakı Zirvə Görüşünün regional və beynəlxalq mesajları

11:53

Oktyabrın 15-də Bakıda keçirilən Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) 7-ci Zirvə Görüşü Azərbaycanın regional və beynəlxalq siyasətinin prioritetlərini nümayiş etdirməklə yanaşı, Asiyada çoxtərəfli əməkdaşlığın gələcək istiqamətləri baxımından da diqqətəlayiq siyasi hadisə kimi yadda qaldı.

Mühüm mötəbər tədbirdə ölkəmizin başçısı cənab Prezident İlham Əliyev da çıxışında beynəlxalq hüququn tətbiqində ikili standartlardan, dövlətlərin suverenliyinin qorunması, münaqişələrin həlli mexanizmlərinin səmərəliliyi və Azərbaycanın postmünaqişə dövründə sülh siyasəti və digər mühüm məsələlər öz əksini tapmışdı.
AQEM platforması və Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində regional təşkilatların və çoxtərəfli dialoq platformalarının əhəmiyyəti getdikcə artır. Qlobal güclər arasında rəqabətin dərinləşməsi, mövcud təhlükəsizlik mexanizmlərinin səmərəliliyi ilə bağlı sualların çoxalması və iqtisadi əlaqələrin geosiyasi amillərdən daha çox təsirlənməsi dövlətləri alternativ əməkdaşlıq formatlarına yönəldir. Bu baxımdan AQEM Asiya ölkələri arasında siyasi dialoqun, qarşılıqlı etimadın və praktiki əməkdaşlığın inkişafı üçün əhəmiyyətli platformadır.
Azərbaycanın təşkilata sədrliyi ölkənin xarici siyasətində mühüm yer tutan çoxtərəfli diplomatiyanın imkanlarını genişləndirir. Asiya ilə Avropanın kəsişməsində yerləşən Azərbaycan nəqliyyat, enerji, logistika və regional bağlantılar baxımından strateji mövqeyə malikdir. Bu coğrafi üstünlük, düzgün diplomatik yanaşma ilə birləşdikdə, ölkənin müxtəlif siyasi və iqtisadi mərkəzlər arasında əməkdaşlıq körpüsü rolunu gücləndirir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın Avrasiya məkanında birləşdirici mərkəz kimi roluna xüsusi diqqət yetirilib. Bu yanaşma ölkənin xarici siyasətinin yalnız ikitərəfli münasibətlərlə məhdudlaşmadığını, eyni zamanda regional proseslərə təsir göstərmək və ortaq maraqlar əsasında əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirmək məqsədi daşıdığını göstərir.
Azərbaycanın AQEM-də sədrliyinin daha iki il müddətinə uzadılmasına üzv dövlətlərin dəstək verməsi də bu kontekstdə siyasi əhəmiyyət daşıyır. Bu qərar təşkilat çərçivəsində Azərbaycanın fəaliyyətinin davam etdirilməsi üçün əlavə imkan yaradır. Bununla belə, sədrliyin real nəticələri təşəbbüslərin davamlılığı, qəbul edilən qərarların icrası və üzv dövlətlər arasında konkret əməkdaşlıq layihələrinin inkişafı ilə müəyyənləşəcək.
Prezident İlham Əliyevin çıxışının mühüm hissəsi beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartlar probleminə həsr olundu. Dövlət başçısı Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra qarşılaşdığı təhlükəsizlik çağırışlarını, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin uzun müddət həll edilməməsini və beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi qərarların icrasında yaranmış problemləri diqqətə çatdırdı.
Bu mövzunun AQEM kimi çoxtərəfli platformada gündəmə gətirilməsi siyasi baxımdan əhəmiyyətlidir. Çünki burada məsələ yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri ilə məhdudlaşmır. Söhbət beynəlxalq sistemin ümumi problemi olan qərarların icrası, dövlətlərin hüquq bərabərliyi və beynəlxalq təşkilatların etibarlılığından gedir.
BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamənin uzun illər icra olunmaması barədə səsləndirilən fikirlər bu arqumentin əsasını təşkil edir. Beynəlxalq təşkilatların qərarları siyasi bəyanat səviyyəsində qalırsa və onların icrasını təmin edən təsirli mexanizmlər işləmirsə, həmin təşkilatların münaqişələrin qarşısının alınmasında və həllində rolu zəifləyir. Bu isə dövlətlərdə beynəlxalq hüququn bütün ölkələrə eyni qaydada tətbiq olunmadığı qənaətini gücləndirə bilər.
Azərbaycanın mövqeyinin əsas istiqamətlərindən biri də məhz bu ziddiyyətə diqqət çəkməkdir: beynəlxalq hüquq universal xarakter daşımalı, dövlətlərin ərazi bütövlüyü və suverenliyi siyasi maraqlardan asılı olmayaraq eyni prinsiplərlə müdafiə edilməlidir.
Bununla yanaşı, beynəlxalq hüququn effektivliyi yalnız onun prinsiplərinin bəyan edilməsindən asılı deyil. Hüquqi normaların icrası üçün beynəlxalq təşkilatların siyasi iradəsi, üzv dövlətlərin əməkdaşlığı və mövcud mexanizmlərin işləkliyi vacibdir. Bakı Zirvə Görüşündə səsləndirilən fikirlər bu baxımdan daha geniş beynəlxalq müzakirəyə çıxarıla biləcək problemi əks etdirir.
Qarabağ münaqişəsinin təcrübəsi və güc amilinin beynəlxalq münasibətlərdə yeri
Prezidentin çıxışında Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin tarixinə geniş yer ayrılması Azərbaycanın təhlükəsizlik və xarici siyasət prioritetlərini izah etmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
Ölkəmizin başçısı 2020-ci il Vətən müharibəsinin nəticələrini və 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpa edilməsini beynəlxalq hüquq və ərazi bütövlüyü kontekstində təqdim etdi. Bu yanaşmanın mərkəzində belə bir tezis dayanır: uzun müddət həll olunmamış münaqişələr və beynəlxalq qərarların icrasız qalması dövlətləri təhlükəsizliklərini öz imkanları hesabına təmin etməyə sövq edə bilər.
Bu, beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində də mühüm müzakirə mövzusudur. Beynəlxalq sistemdə vahid və bütün dövlətlər üzərində mütləq icra səlahiyyətinə malik mərkəzi hakimiyyətin olmaması təhlükəsizlik məsələlərində milli imkanların rolunu artırır. Eyni zamanda, hərbi gücün tətbiqi qısamüddətli nəticə versə belə, davamlı sülhün təmin olunması üçün siyasi razılaşmalar, etimad tədbirləri və münaqişədən sonrakı münasibətlərin normallaşdırılması tələb olunur.
Sülh siyasəti: hərbi qələbədən siyasi sabitliyə keçid
Ölkəmizin başçısının çıxışında həmçinin Azərbaycanın müharibədən sonrakı siyasəti də mühüm yer alıb. Azərbaycanın ağır itkilərə və dağıntılara baxmayaraq, qisasçılıq siyasəti yürütmədiyi, Ermənistana sülh təklif etdiyini və regionda sabitliyin qorunmasının vacibliyi vurğuladı.
Bu mesaj Azərbaycanın postmünaqişə dövründə beynəlxalq auditoriyaya çatdırmaq istədiyi əsas siyasi tezislərdən biri kimi çıxış edir. Hərbi münaqişənin başa çatması özlüyündə dayanıqlı sülhün təmin edilməsi demək deyil. Müharibədən sonra tərəflər arasında etimadın formalaşdırılması, qarşılıqlı təhlükəsizlik narahatlıqlarının aradan qaldırılması və siyasi münasibətlərin normallaşdırılması uzunmüddətli prosesdir.
Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində bu məsələnin əhəmiyyəti daha da böyükdür. Keçmiş münaqişənin nəticələri, cəmiyyətlər arasında dərinləşmiş etimadsızlıq və regional təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlar sülh prosesinin mürəkkəbliyini artırır. Buna görə siyasi bəyanatların konkret razılaşmalarla, razılaşmaların isə əməli addımlarla möhkəmləndirilməsi vacibdir.
Beləliklə, Bakı Zirvə Görüşündə səsləndirilən sülh mesajı Azərbaycanın öz suverenliyinin bərpası ilə bağlı mövqeyini təqdim etməklə yanaşı, münaqişədən sonrakı mərhələdə regional sabitliyin qorunmasının əhəmiyyətini də ön plana çıxarır.
Azərbaycanın AQEM sədrliyi: institusional güclənmə və praktiki nəticələr
Sözsüz ki, Azərbaycanın AQEM-ə sədrliyi dövründə nəqliyyat, bağlantılar, rəqəmsallaşma, ətraf mühitin mühafizəsi, turizm, təhsil və elm sahələrində əməkdaşlığın təşviqi mühüm yer tutur. Bu istiqamətlər təşkilatın siyasi dialoq platformasından daha geniş əməkdaşlıq mexanizminə çevrilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Müasir dövrdə regional təhlükəsizlik yalnız hərbi və siyasi amillərlə müəyyən olunmur. Nəqliyyat dəhlizlərinin davamlılığı, enerji təhlükəsizliyi, rəqəmsal infrastruktur, ekoloji çağırışlar və iqtisadi qarşılıqlı asılılıq da dövlətlər arasında münasibətlərə birbaşa təsir göstərir. Bu sahələrdə əməkdaşlıq ortaq maraqlar yarada, siyasi dialoqun davamlılığını gücləndirə və qarşılıqlı etimad üçün əlavə zəmin formalaşdıra bilər.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi bu istiqamətlərdə təşəbbüslər irəli sürmək üçün əlverişli imkanlar yaradır. Avrasiya məkanında nəqliyyat və logistika əlaqələrinin inkişafı ölkənin iqtisadi maraqlarına xidmət etməklə yanaşı, müxtəlif regionlar arasında əlaqələrin genişlənməsinə də töhfə verə bilər.
Bununla belə, institusional güclənmənin real səmərəsi qəbul edilmiş təşəbbüslərin icra səviyyəsi ilə ölçülür. AQEM-in gələcək perspektivləri üzv dövlətlər arasında konkret layihələrin həyata keçirilməsindən, təşkilatın qərarvermə imkanlarının təkmilləşdirilməsindən və siyasi dialoqun praktik nəticələrlə tamamlanmasından asılı olacaq.
Azərbaycanın sədrliyinin daha iki il uzadılmasına dəstək verilməsi bu baxımdan həm imkan, həm də məsuliyyət yaradır. Qarşıdakı dövrdə əsas məsələ əldə edilmiş institusional nəticələri möhkəmləndirmək və təşkilatın üzv dövlətlər üçün praktik əhəmiyyətini artırmaqdır.
Bakı Zirvə Görüşünün regional və beynəlxalq mesajları
Bakıda keçirilən AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşü Azərbaycanın beynəlxalq siyasətdəki mövqeyini, regional əməkdaşlığa dair yanaşmasını və münaqişədən sonrakı təhlükəsizlik prioritetlərini nümayiş etdirən mühüm diplomatik platforma oldu.
Laosun AQEM-ə üzv qəbul edilməsi təşkilatın əhatə dairəsinin genişlənməsini, Azərbaycanın sədrliyinin uzadılması isə ölkənin təşkilat çərçivəsində fəaliyyətinin davam etdirilməsi üçün yeni imkanları göstərir.
Bununla yanaşı, Bakı Zirvə Görüşünün əhəmiyyəti yalnız qəbul edilmiş qərarlar və səsləndirilən bəyanatlarla məhdudlaşmır. Əsas məsələ bu siyasi iradənin davamlı əməkdaşlığa, daha səmərəli institusional mexanizmlərə və regional sabitliyə nə dərəcədə çevriləcəyidir.
Azərbaycan üçün qarşıdakı dövrün əsas çağırışlarından biri əldə edilmiş diplomatik mövqeləri möhkəmləndirmək, AQEM çərçivəsində praktiki əməkdaşlığı genişləndirmək və Cənubi Qafqazda sülhün davamlılığını təmin etməkdir. Bu məqsədlərə nail olunması həm Azərbaycanın regional rolunun güclənməsinə, həm də Asiya ilə Avropa arasında qarşılıqlı etimad və əməkdaşlıq əlaqələrinin inkişafına töhfə verə bilər.