Beynəlxalq hüququn nüfuzu qətnamələrin real icrasından asılıdır - ŞƏRH

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) beynəlxalq sülhün və təhlükəsizliyin qorunması, dövlətlər arasında əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi və münaqişələrin dinc yolla həlli məqsədilə yaradılmış ən mühüm beynəlxalq təşkilatlardan biridir. Təşkilatın fəaliyyətində BMT Təhlükəsizlik Şurası xüsusi yer tutur. Beynəlxalq sülhə və təhlükəsizliyə təhdid yaradan məsələlərin həlli, münaqişələrin qarşısının alınması və dövlətlər arasında yaranan ciddi problemlərin nizamlanması ilə bağlı qəbul edilən qərarlar qlobal münasibətlər sisteminə birbaşa təsir göstərir. Lakin bu qərarların əhəmiyyəti yalnız onların qəbul edilməsi ilə deyil, eyni zamanda vaxtında və səmərəli şəkildə yerinə yetirilməsi ilə ölçülməlidir.

BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin icra mexanizminin gücləndirilməsi müasir beynəlxalq münasibətlərin aktual məsələlərindən biridir. Çünki beynəlxalq hüququn əsas prinsipləri bütün dövlətlər üçün eyni dərəcədə əhəmiyyət daşımalı, dövlətlərin ərazi bütövlüyü, suverenliyi və sərhədlərinin toxunulmazlığı kimi fundamental prinsiplərə hörmət edilməlidir. Bu prinsiplərin qorunması yalnız hüquqi sənədlərin mövcudluğu ilə məhdudlaşmamalı, onların həyata keçirilməsini təmin edən təsirli mexanizmlərlə müşayiət olunmalıdır.
Beynəlxalq hüququn əsas məqsədlərindən biri dövlətlər arasında münasibətləri müəyyən edilmiş qaydalar əsasında tənzimləmək, güc tətbiqinin qarşısını almaq və mübahisələrin sülh yolu ilə həllinə şərait yaratmaqdır. Bu baxımdan BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi qətnamələr mühüm hüquqi və siyasi vasitə hesab olunur. BMT Nizamnaməsinə əsasən, Təhlükəsizlik Şurası beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin qorunması istiqamətində xüsusi məsuliyyət daşıyır. Şuranın Nizamnamənin VII fəslinə uyğun qəbul etdiyi qərarlar BMT üzvləri üçün məcburi öhdəliklər yarada bilər. Buna görə də həmin qərarların icrası məsələsi beynəlxalq hüququn nüfuzu və beynəlxalq sistemin etibarlılığı ilə sıx bağlıdır.
Bununla belə, beynəlxalq təcrübə göstərir ki, qətnamələrin qəbul edilməsi heç də həmişə onların nəzərdə tutduğu nəticələrin əldə olunmasına gətirib çıxarmır. Bəzi hallarda qərarların icrası uzun müddət yubadılır, müəyyən tələblər yerinə yetirilmir və beynəlxalq ictimaiyyətin diqqəti problemin mahiyyətindən daha çox diplomatik müzakirələrə yönəlir. Belə vəziyyətlər beynəlxalq hüququn tətbiqində ardıcıllıq, obyektivlik və məsuliyyət məsələlərini gündəmə gətirir. Əgər qəbul edilən qərarların icrası üçün konkret mexanizmlər və aydın məsuliyyət qaydaları mövcud olmazsa, onların praktiki təsiri zəifləyə bilər.
BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin icrası üçün daha səmərəli mexanizmlərin yaradılması ilk növbədə qərarların yerinə yetirilməsi prosesində şəffaflığın artırılmasını tələb edir. Qətnamələrin icrası ilə bağlı konkret müddətlərin müəyyən edilməsi, dövlətlərin üzərinə düşən öhdəliklərin aydın göstərilməsi, mütəmadi hesabatların hazırlanması və nəticələrin obyektiv qiymətləndirilməsi bu istiqamətdə mühüm addımlar ola bilər. Eyni zamanda, öhdəliklərin yerinə yetirilmədiyi hallarda beynəlxalq hüquqa uyğun tədbirlərin görülməsi üçün ardıcıl prosedurların mövcudluğu vacibdir.
İcra mexanizminin gücləndirilməsi beynəlxalq hüququn siyasi maraqlardan asılı vəziyyətə düşməsinin qarşısının alınması baxımından da əhəmiyyətlidir. Dövlətlər beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə münasibətdə vahid yanaşma nümayiş etdirməli, oxşar vəziyyətlərdə fərqli meyarların tətbiqinə yol verməməlidirlər. İkili standartlar barədə yaranan təsəvvürlər beynəlxalq institutlara olan etimadı zəiflədə və dövlətlərin beynəlxalq qərarların ədalətli şəkildə tətbiq ediləcəyinə inamını azalda bilər. Buna görə də qətnamələrin icrasında obyektivlik, hüquqi əsaslandırma və bərabər məsuliyyət prinsipləri əsas götürülməlidir.** eynəlxalq hüququn tətbiqində əsas məsələlərdən biri də dövlətlərin üzərinə düşən öhdəliklərin yerinə yetirilməsinə nəzarətin gücləndirilməsidir. BMT Nizamnaməsinin 25-ci maddəsi üzv dövlətlərin Təhlükəsizlik Şurasının qərarlarını qəbul etmək və yerinə yetirmək öhdəliyini təsbit edir. Nizamnamənin VII fəslində isə beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin qorunması üçün müxtəlif tədbirlərin görülməsi imkanları nəzərdə tutulur. Bu tədbirlər konkret vəziyyətin xüsusiyyətlərindən və Şuranın qəbul etdiyi qərarlardan asılı olaraq müəyyən edilir.
Qətnamələrin icrasına nəzarət mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətində hesabatlılığın artırılmasına da xidmət edə bilər. Bunun üçün qətnamələrin icra vəziyyəti barədə müntəzəm məlumatların təqdim edilməsi, əldə olunan nəticələrin qiymətləndirilməsi və mövcud çətinliklərin açıq şəkildə müzakirə olunması əhəmiyyətlidir. Belə yanaşma beynəlxalq ictimaiyyətə qərarların hansı səviyyədə yerinə yetirildiyini izləmək, zəruri hallarda əlavə tədbirləri müzakirə etmək və problemlərin həlli üçün daha əsaslandırılmış addımlar atmaq imkanı verər.
Azərbaycanın təcrübəsi də bu məsələnin ölkələr üçün nə qədər mühüm olduğunu göstərir. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi dövründə BMT Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri qəbul etmişdi. Bu sənədlərdə münaqişə ilə bağlı müxtəlif tələblər və çağırışlar əksini tapmışdı. Həmin qətnamələrin icrası məsələsi uzun illər beynəlxalq gündəmdə qaldı. Azərbaycanın mövqeyində isə beynəlxalq hüququn prinsiplərinə hörmət, dövlətlərin ərazi bütövlüyünün qorunması və qəbul olunmuş qərarların həyata keçirilməsi məsələləri mühüm yer tuturdu.
Bu təcrübə göstərir ki, beynəlxalq qərarların qəbul edilməsi ilə onların real nəticələr verməsi arasında ciddi fərq yarana bilər. Əgər qətnamələrdə ifadə olunan tələblər uzun müddət həyata keçirilmirsə, münaqişələrin həlli çətinləşir, humanitar problemlər uzanır və beynəlxalq institutlara olan etimad sınaq qarşısında qalır. Buna görə də qətnamələrin icrasına dair siyasi iradənin, hüquqi məsuliyyətin və beynəlxalq əməkdaşlığın bir araya gətirilməsi vacibdir.
Arzu Ağacanova
YAP Ordubad rayon təşkiatının fəalı