VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu: Azərbaycanın qlobal sülh və humanitar əməkdaşlıq məkanına çevrilən beynəlxalq nüfuzu

Müasir dünyada geosiyasi ziddiyyətlərin dərinləşdiyi, müxtəlif regionlarda münaqişələrin davam etdiyi, dini və mədəni fərqliliklərin bəzən qarşıdurma amilinə çevrildiyi bir şəraitdə mədəniyyətlərarası dialoqun təşviqi beynəlxalq gündəliyin prioritet istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. Belə bir mürəkkəb şəraitdə xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmləndirilməsi, sivilizasiyalar arasında etimadın qorunması və davamlı sülhün təmin olunması üçün dialoq platformalarının yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu məhz bu zərurətdən irəli gələn, beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsinə və humanitar dəyərlərin təşviqinə xidmət edən mühüm qlobal təşəbbüslərdən biridir.
Prezident İlham Əliyevin forumun açılış mərasimində səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində tutduğu mövqeyi, milli inkişaf modelini, multikulturalizmə əsaslanan ictimai dəyərlərini və sülhə dair yanaşmasını bir daha diqqət mərkəzinə gətirdi. Dövlət başçısının çıxışı göstərdi ki, mədəniyyətlərarası dialoq Azərbaycan üçün yalnız beynəlxalq tədbirlərin mövzusu deyil, eyni zamanda dövlət siyasətinin, milli həmrəyliyin və xarici əlaqələrin mühüm istiqamətlərindən biridir. Bu baxımdan forum ölkəmizin beynəlxalq humanitar platforma kimi mövqeyinin möhkəmlənməsini nümayiş etdirməklə yanaşı, qlobal problemlərin həllində qarşılıqlı anlaşma və əməkdaşlığın rolunu da ön plana çıxarır.
VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun miqyası onun beynəlxalq əhəmiyyətini müəyyənləşdirən əsas göstəricilərdəndir. 100-dən artıq ölkədən 500-dən çox qonağın və ümumilikdə 2000-dən artıq qeydiyyatdan keçmiş iştirakçının bir araya gəlməsi müxtəlif dövlətlərin, beynəlxalq təşkilatların, elmi dairələrin və vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələrinin bu platformaya marağını ifadə edir. Belə geniş təmsilçilik mədəniyyətlərarası dialoqun ayrı-ayrı ölkələrin çərçivəsini aşaraq ümumbəşəri əhəmiyyət daşıyan məsələyə çevrildiyini göstərir.
2011-ci ildə Azərbaycanın təşəbbüsü ilə əsası qoyulan Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu ötən illər ərzində beynəlxalq humanitar əməkdaşlığın mühüm müzakirə məkanlarından birinə çevrilib. Platformanın davamlı inkişafı və beynəlxalq əhatəsinin genişlənməsi Azərbaycanın mədəniyyətlər və sivilizasiyalar arasında əlaqələrin gücləndirilməsinə verdiyi töhfənin nəticəsidir. Forumun əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, burada müxtəlif mədəniyyətlərə və dünyagörüşlərinə malik insanlar yalnız mövcud problemləri müzakirə etmirlər, həm də qarşılıqlı anlaşmanın inkişafı üçün ortaq yanaşmalar formalaşdırmaq imkanı əldə edirlər.
Beynəlxalq münasibətlərdə dialoq mədəniyyətinin qorunması xüsusi siyasi iradə və ardıcıl fəaliyyət tələb edir. Çünki fərqli mövqelərin mövcudluğu özlüyündə qarşıdurma üçün əsas deyil. Əksinə, həmin fərqliliklərin qarşılıqlı hörmət çərçivəsində müzakirə edilməsi yeni əməkdaşlıq imkanlarının yaranmasına şərait yaradır. Bu mənada Bakı forumu fərqli baxışların ortaq məqsədlər ətrafında birləşdirilməsinin mümkünlüyünü nümayiş etdirən platforma kimi çıxış edir.
Azərbaycanın belə bir beynəlxalq tədbirə müntəzəm ev sahibliyi etməsi ölkəmizin qlobal humanitar gündəlikdə iştirakını genişləndirir. Eyni zamanda, Bakı müxtəlif sivilizasiyaların nümayəndələrinin bir araya gələrək fikir mübadiləsi apardığı, ortaq problemləri müzakirə etdiyi və gələcək əməkdaşlıq istiqamətlərini müəyyənləşdirdiyi məkana çevrilir. Bu proses ölkənin beynəlxalq nüfuzunun möhkəmlənməsinə, humanitar diplomatiya imkanlarının genişlənməsinə və Azərbaycan həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasına xidmət edir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın coğrafi mövqeyi ilə yanaşı, tarixi-mədəni xüsusiyyətlərinin də beynəlxalq dialoq üçün yaratdığı imkanlara diqqət yetirilməsi təsadüfi deyil. Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşən Azərbaycan əsrlər boyu müxtəlif mədəniyyətlərin, dinlərin və ənənələrin qarşılıqlı təmasda olduğu coğrafiyanın bir hissəsi olub. Tarixin müxtəlif dövrlərində fərqli sivilizasiyaların təsirinə məruz qalan ölkəmiz bu təmasları özünəməxsus ictimai və mədəni təcrübə ilə zənginləşdirib.
Lakin Azərbaycanın multikulturalizm modeli yalnız coğrafi mövqe və tarixi ənənələrlə izah edilə bilməz. Bu modelin əsas mahiyyətini müxtəlifliyə hörmət, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq, ictimai həmrəylik və dövlətçilik maraqlarının qorunması təşkil edir. Müxtəlif etnik və dini mənsubiyyətə malik insanların ümumi vətəndaşlıq dəyərləri ətrafında birləşməsi cəmiyyətin sabitliyini möhkəmləndirən mühüm amildir. Burada əsas məsələ fərqlilikləri aradan qaldırmaq deyil, həmin fərqliliklərin qarşılıqlı hörmət şəraitində yaşamasını təmin etməkdir.
Dövlət başçısının “Hamımız milli ideyalar ətrafında birləşirik. Onlardan biri azərbaycançılıqdır” fikri bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Azərbaycançılıq ideologiyası milli kimliyin qorunmasını, dövlətə bağlılığı, tarixi yaddaşın yaşadılmasını və cəmiyyətin ümumi məqsədlər ətrafında birləşməsini nəzərdə tutan mühüm mənəvi-siyasi məfkurədir. Bu ideologiyanın gücü ondadır ki, o, milli özünəməxsusluğu ümumbəşəri dəyərlərə qarşı qoymur, əksinə, milli kimliyin qorunmasını digər xalqların mədəniyyətinə hörmətlə uzlaşdırır.
Ümummilli Lider Heydər Əliyevin formalaşdırdığı azərbaycançılıq məfkurəsi müasir dövlətçilik düşüncəsinin mühüm ideoloji əsaslarından birinə çevrilib. Müstəqil dövlətin möhkəmlənməsi, milli həmrəyliyin qorunması və müxtəlif ictimai təbəqələrin vahid vətəndaşlıq düşüncəsi ətrafında birləşməsi bu ideologiyanın əsas istiqamətlərindəndir. Bu gün azərbaycançılıq anlayışı yalnız milli mənsubiyyətin ifadəsi deyil, həm də müstəqil dövlətin gələcəyinə məsuliyyət, ölkənin inkişafına töhfə vermək və ümumi maraqları qorumaq anlayışıdır.
Multikulturalizmlə milli birliyin qarşılıqlı əlaqəsi Azərbaycanın ictimai inkişaf modelinin mühüm xüsusiyyətlərindən biridir. Milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və müxtəlifliyə hörmət bir-birini tamamlayan prinsiplərdir. Bu prinsiplər cəmiyyətdə qarşılıqlı etimadın güclənməsinə, sosial həmrəyliyin möhkəmlənməsinə və dövlətin humanitar siyasətinin daha geniş məzmun qazanmasına şərait yaradır. Beləliklə, Azərbaycan təcrübəsi göstərir ki, güclü milli kimliklə açıq dialoq mədəniyyəti arasında ziddiyyət yoxdur; əksinə, onların uzlaşması davamlı inkişaf üçün mühüm zəmin yaradır.
VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda diqqət çəkən əsas istiqamətlərdən biri mədəniyyətlərarası anlaşma ilə beynəlxalq hüququn qarşılıqlı əlaqəsidir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın münaqişənin sülh yolu ilə həlli üçün uzun müddət danışıqlar prosesində iştirak etməsi, nəticə əldə olunmadıqdan sonra isə özünümüdafiə hüququna əsaslanması məsələsinə toxunulması bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Dövlət başçısının “Biz özümüzü müdafiə etdik. Biz düşməni məğlub etdik. Biz ədaləti bərpa etdik” fikri Azərbaycanın münaqişə dövrünə və əldə etdiyi nəticələrə dair rəsmi mövqeyini ifadə edir.
Bu məsələnin forumun gündəliyində yer alması dialoqun mahiyyətinin daha geniş müstəvidə dərk edilməsini zəruri edir. Dialoq yalnız tərəflərin bir masa ətrafında əyləşməsi və fikir mübadiləsi aparması demək deyil. Onun nəticə verməsi üçün qarşılıqlı öhdəliklərə əməl olunmalı, beynəlxalq hüququn prinsipləri nəzərə alınmalı və qəbul edilən qərarların icrası təmin edilməlidir. Əks halda, dialoq prosesi real dəyişiklik yaratmayan formal müzakirə ilə məhdudlaşa bilər.
Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icrası məsələsinə diqqət çəkməsi də bu yanaşma ilə əlaqədardır. Beynəlxalq hüququn nüfuzu yalnız onun norma və prinsiplərinin mövcudluğu ilə deyil, həmin prinsiplərin ardıcıl tətbiqi ilə müəyyənləşir. Dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və təhlükəsizliyi ilə bağlı məsələlərdə vahid hüquqi yanaşmanın qorunması beynəlxalq sistemə etimadın güclənməsi baxımından vacibdir. Bu prinsiplərin selektiv tətbiqi isə beynəlxalq münasibətlərdə ədalətə və institusional mexanizmlərə inamı zəiflədə bilər.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, beynəlxalq hüquq və dialoq bir-birinə alternativ deyil. Hüquq münaqişələrin həlli üçün prinsip və çərçivə müəyyənləşdirir, dialoq isə tərəflər arasında anlaşmanın yaradılmasına və siyasi həll yollarının tapılmasına kömək edir. Bu iki istiqamətin uzlaşdırılması münaqişələrin qarşısının alınması, etimadın bərpası və uzunmüddətli sabitliyin təmin olunması üçün mühüm şərtdir.
Azərbaycanın beynəlxalq platformalarda bu məsələləri gündəmə gətirməsi ölkənin öz təcrübəsini daha geniş siyasi və hüquqi kontekstdə təqdim etmək imkanlarını artırır. Belə yanaşma dialoqun yalnız ümumi çağırışlarla məhdudlaşmamasını, onun konkret problemlərin həllinə yönəlməsini nəzərdə tutur. Nəticə etibarilə, sülhün davamlılığı üçün həm siyasi iradə, həm hüquqi məsuliyyət, həm də qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması vacibdir.
Müasir beynəlxalq münasibətlərdə münaqişələrin başa çatdırılması və davamlı sülhün qurulması ən mürəkkəb siyasi məsələlərdən biri olaraq qalır. Müharibənin dayandırılması hərbi əməliyyatların sona çatması ilə məhdudlaşmır. Əsl sülhün formalaşması üçün tərəflər arasında münasibətlərin normallaşdırılması, təhlükəsizlik məsələlərinin həlli, kommunikasiya əlaqələrinin bərpası və gələcək qarşıdurmaların qarşısını alan mexanizmlərin yaradılması tələb olunur.
Prezident İlham Əliyevin “Müharibəyə başlamaq çox asandır, onu bitirmək isə çox çətindir” tezisi məhz bu reallığı ifadə edir. Münaqişənin dayandırılması üçün siyasi qərarların qəbulu nə qədər vacibdirsə, əldə olunan nəticələrin qorunması və sülhün uzunmüddətli xarakter alması da bir o qədər əhəmiyyətlidir. Çünki müharibənin yaratdığı humanitar, iqtisadi və sosial fəsadlar qısa müddətdə aradan qalxmır. Qarşılıqlı etimadın bərpası, cəmiyyətlərin gələcəyə yönəlmiş münasibətlər qurması və regional əməkdaşlığın inkişafı zaman və ardıcıl səylər tələb edir.
Azərbaycanın müharibədən sonrakı mərhələdə Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması və sülh gündəliyinin irəli aparılması istiqamətində bəyan etdiyi mövqe regional sabitlik baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu prosesin nəticələri yalnız iki ölkənin münasibətlərinə deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqazın gələcək inkişaf perspektivlərinə təsir göstərə bilər. Davamlı sülh şəraitində regionun nəqliyyat, ticarət, enerji və humanitar əməkdaşlıq imkanlarının genişlənməsi üçün daha əlverişli şərait yarana bilər.
Bununla belə, sülhün möhkəmlənməsi yalnız siyasi bəyanatlarla təmin edilmir. Bu istiqamətdə qarşılıqlı öhdəliklərin yerinə yetirilməsi, sərhədlərlə bağlı məsələlərin həlli, təhlükəsizlik təminatlarının gücləndirilməsi və etimadın formalaşdırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Münaqişədən sonrakı dövrdə əldə edilən siyasi nəticələrin qorunması üçün diplomatik kanalların açıq saxlanılması və problemlərin danışıqlar yolu ilə həlli imkanlarının genişləndirilməsi vacibdir.
Mədəniyyətlərarası dialoq bu baxımdan əlavə imkanlar yaradır. O, siyasi qərarların qəbul olunduğu məkanları əvəz etmir, lakin qarşılıqlı anlaşmanın inkişafına, stereotiplərin zəifləməsinə və xalqlar arasında ünsiyyətin genişlənməsinə töhfə verə bilər. İnsanlar və cəmiyyətlər arasında əlaqələrin qurulması gələcək əməkdaşlıq üçün sosial zəmin formalaşdırır. Buna görə də sülh yalnız siyasi sənədlərin nəticəsi deyil, həm də qarşılıqlı hörmətə və məsuliyyətə əsaslanan münasibətlərin davamlı inkişafıdır.
Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin möhkəmlənməsində xarici siyasətin çoxşaxəli xarakteri mühüm rol oynayır. Müasir dünyada dövlətlərin beynəlxalq nüfuzu yalnız iqtisadi və siyasi resurslarla ölçülmür. Eyni zamanda, onların müxtəlif tərəfdaşlarla əlaqələr qurmaq, regional və qlobal proseslərdə iştirak etmək, ortaq maraqlar əsasında əməkdaşlıq imkanları yaratmaq bacarığı da mühüm göstəricidir.
Prezident İlham Əliyevin forumdakı çıxışında Azərbaycanın müxtəlif dövlətlərlə münasibətlərinə, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığına və regional bağlantılardakı roluna diqqət yetirilməsi ölkənin xarici siyasət prioritetlərinin təqdimatı baxımından əhəmiyyətlidir. Çin və ABŞ kimi qlobal güclərlə strateji tərəfdaşlıq sənədlərinin imzalanması, Avropa İttifaqına üzv dövlətlərlə münasibətlərin inkişafı, Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlarda iştirakı və müxtəlif beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etməsi diplomatik əlaqələrin genişliyini göstərən amillərdir.
Belə çoxşaxəli yanaşma ölkəyə müxtəlif siyasi və iqtisadi mərkəzlərlə qarşılıqlı maraqlara əsaslanan münasibətlər qurmaq imkanı verir. Beynəlxalq münasibətlərdə gərginliklərin artdığı bir şəraitdə tərəfdaşlıq əlaqələrinin şaxələndirilməsi iqtisadi dayanıqlılıq, regional əməkdaşlıq və diplomatik imkanların genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bununla yanaşı, beynəlxalq əməkdaşlığın səmərəliliyi tərəfdaşlıqların konkret nəticələr verməsi, qarşılıqlı öhdəliklərin qorunması və uzun

İlahə Qurbanova
YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı