Şuşa – Qarabağın tacı, Zəfərin zirvəsi! - ŞƏRH

Qarabağın füsunkar təbiəti, əzəmətli dağları və zəngin tarixi ilə seçilən gözəl gu­şəsi olan Şuşa şəhərinin adını çəkəndə insanın qəlbində qürur, sevgi və nisgil duy­ğuları bir-birinə qarışır. Şuşa - uca dağların qoynunda qərar tutan, qayaları ilə vü­­qar, havası ilə saflıq, tarixi ilə əzəmət saçan diyardır. Dəniz səviyyəsindən təx­mi­nən 1300–1600 metr yüksəklikdə yerləşən şəhər üç tərəfdən sıldırım qa­ya­lar­la əhatələnib. Bu möhtəşəm təbiət mənzərəsi Şuşaya həm təbii qala gör­kəmi, həm də mi­silsiz gözəllik bəxş edib. Dağ havası, geniş üfüqlər, qayalıqlar, meşələr və tarixi kü­çələr burada təbiətlə insan zəhmətinin necə ahəng yaratdığını göstərir.

Şəhərin təməli XVIII əsrin ortalarında Qarabağ xanı Pənahəli xan tərəfindən qo­yulub. 1752-ci ildə salınan Şuşa əvvəlcə Pənahabad adı ilə tanınıb. Müdafiə ba­xı­mından əlverişli mövqeyi onun mühüm siyasi və hərbi mərkəzə çevrilməsinə şə­rait yaradıb. Zaman keçdikcə qala şəhər böyüyərək sənətkarlıq, ticarət, elm və mə­də­niyyət ocağına çevrilib. Şuşanın tarixi Qarabağın və bütövlükdə Azərbaycanın ta­rixi ilə qırılmaz tellərlə bağlıdır.

Şuşa şəhərinin küçələri ilə addımlayarkən insan burada keçmişin nəfəsini du­yur. Qala di­var­ları, tarixi məhəllələr, məscidlər, bulaqlar və yaşayış evləri şəhərin zən­gin memarlıq ənənələrini ya­şadır. Şəhərin tarixi siması təkcə tikililərdən ibarət de­yil; bu simanı formalaşdıran insanların bacarığı, düşüncəsi, sənəti və Vətən sev­gi­sidir. Şuşa öz qoynunda müxtəlif dövrlərin izlərini qo­ru­yaraq milli mə­də­niy­yə­ti­mi­zin nadir xəzinəsinə çevrilib.

Şuşa həm də ziyalılar, şairlər, musiqiçilər və maarifçilər şəhəridir. Burada ye­tişən şəx­siy­yət­lər Azərbaycanın ictimai, ədəbi və mədəni həyatına böyük töhfələr ve­riblər. Onların irsi bu gün də milli yaddaşımızın ayrılmaz hissəsidir.

Şuşanı Azərbaycan musiqisinin beşiyi adlandırmaq təsadüfi deyil. Bu şəhərin adı muğamla, xanəndəliklə, bəstəkarlıqla, xalq mahnıları və incəsənətin müxtəlif sa­hələri ilə qoşa çəkilir. Şuşa XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Qafqazın mü­hüm musiqi mərkəzlərindən biri kimi tanınıb. Bu torpaq Üzeyir Hacıbəyli, Bülbül, Xan Şuşinski kimi musiqi korifeylərinin adları ilə əbədiləşib. Onların hər biri Azərbaycan musiqisinin inkişafında silinməz iz qoyub.

Şuşanın mədəniyyət salnaməsində Xurşidbanu Natəvanın da xüsusi yeri var. “Xan qızı” kimi tanınan Natəvan şairə, xeyriyyəçi və ictimai xadim kimi şəhərin mənəvi həyatına böyük töhfə verib. Molla Pənah Vaqifin adı isə Şuşanın ədəbi və siyasi tarixində ayrıca səhifə açır.

Şuşa deyəndə göz önünə Cıdır düzü, İsa bulağı, Topxana meşəsi və Xarıbülbül gəlir. Xü­su­si­lə Xarıbülbül çiçəyi şəhərin təbiətini, zərifliyini və dözümlülüyünü ifa­də edən rəmzə çevrilib. Bu çi­çəyin adı ilə keçirilən musiqi festivalı Şuşanın sə­nət ənənələrini yenidən canlandırır, müxtəlif öl­kələrdən ifaçıları və sənətsevərləri bir araya gətirir. Cıdır düzündə səslənən musiqi sanki dağ­la­rın yaddaşına qarışaraq Şuşanın əbədi nəğməsinə çevrilir.

Şuşanın taleyinə zaman-zaman ağır sınaqlar, xalqımızın qəlbində dərin izlər bu­ra­xan acı ha­di­sələr də yazılıb. 1992-ci il mayın 8-də bu füsunkar şəhər mənfur düş­mən­lərimiz tərəfindən iş­ğal olundu. Həmin gün bütöv bir xalqın qəlbinə sağalmaz yara vuruldu. Sanki Qarabağın dö­yü­nən ürəyi susdu, Cıdır düzünün nəğmələri ya­rım­çıq qaldı, qədim küçələr öz doğma sakinlərinin ad­dım səslərinə həsrət oldu. Min­lərlə şuşalı ata-baba yurdunu tərk etmək məcburiyyətində qa­la­raq qürbət yol­la­rına üz tutdu. Bir zamanlar muğamın, poeziyanın, sənətin və gözəlliyin nəfəs al­dı­ğı bu şəhər uzun illər viran qalmış evləri, dağıdılmış tarixi abi­də­lə­ri ilə öz azad­lıq gü­nü­nü gözlədi. İşğal dövründə Şuşanın əsrlərin yadigarı olan mad­di-mədəniyyət nü­mu­­nə­ləri dağıdıldı, zədələndi, tarixi irsinə qarşı vandalizm akt­ları törədildi. Ancaq düş­mən bir hə­qi­qə­ti anlaya bilmədi: Şuşanı işğal etmək müm­kün olsa da, onu xal­qı­mızın qəlbindən qoparmaq, yad­daşından silmək müm­kün deyildi. Çünki Şuşa sa­də­cə bir şəhər deyil, Azərbaycan ruhunun, milli qüru­ru­nun və sarsılmaz Vətən sev­gi­sinin təcəssümüdür. O, hər zaman azadlığa qovu­şa­ca­ğı günü gözləyən müqəddəs bir əmanət kimi xalqımızın ürəyində yaşadı.

2020-ci ilin payızında alovlanan 44 günlük Vətən müharibəsi xalqımızın qəl­bin­də illərlə kö­zə­rən Şuşa həsrətinə son qoydu, bu müqəddəs arzunu gerçəkliyə çe­vir­di. Azərbaycan Ordusunun igid zabit və əsgərləri Vətən sevgisini özlərinə ən bö­­yük güc, qələbə əzmini isə sarsılmaz iradə edərək Şuşaya doğru tarixi yürüşə baş­­ladılar. Sıldırım qayalar, keçilməz meşələr, sərt dağ yolları belə onların qar­şı­sın­­da maneəyə çevrilə bilmədi.

Şuşa uğrunda gedən döyüşlər düşmənin məhv edilməsi ilə nəticələndi. 2020-ci il noyabrın 8-də bütün Azərbaycanın səbirsizliklə gözlədiyi tarixi xəbər yayıldı: Şu­şa azad edilmişdi! Bu müj­də illərlə həsrət çəkən milyonlarla insanın gözlərinə se­­vinc yaşları gətirdi, qəlblərdə sön­mə­yən ümid­ləri yenidən alovlandırdı. Həmin gün Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin xalqa müraciətində səs­­ləndirdiyi “Əziz Şuşa, sən azadsan!” kəlmələri isə tarixə qızıl hərf­lərlə yazıldı.

Beləcə, uzun illər həsrətində olduğumuz Şuşa yenidən öz doğma sakinlərinə qo­vuşmaq üçün azadlıq qapılarını açdı. Cıdır düzünün üzərindən əsən azadlıq kü­lə­yi, qala divarlarına hopmuş tarix və Qarabağ dağlarında əks-səda verən qələbə se­vin­ci bir daha sübut etdi ki, Şuşa Azər­bay­can xalqının ruhudur, qürurudur, əbə­di­ya­şar milli yaddaşıdır. Şuşanın azadlığı isə 44 günlük Vətən müharibəsində qa­zan­dı­ğımız möhtəşəm Zəfərin ən parlaq zirvəsi kimi tariximizə həkk olundu.

Şuşa əməliyyatı Azərbaycan əsgərinin qüdrətinin, döyüş ruhunun parlaq nü­mu­nə­sidir. Şəhərin azadlığı uğrunda canından keçən şəhidlərimizin xatirəsi xalqımızın qəl­bində əbədi yaşayacaq. Qa­zi­lə­rimizin fədakarlığı, döyüşçülərimizin mərdliyi və ar­xa cəbhədə xalqın birliyi bu tarixi qələbənin əsas dayaqları oldu. Şuşa Zəfəri bir daha göstərdi ki, milli birlik və qətiyyət qarşısında ən çətin mane­ə­lər belə aşılmaz deyil.

Noyabrın 8-i həm Şuşanın azad olunduğu gün, həm də Zəfər Günü kimi ta­ri­xi­mizdə xüsusi yer tutur. Şuşa Şəhəri Gününün məhz bu tarixdə qeyd edilməsi şə­hə­rin taleyi ilə Azərbaycanın müasir tarixindəki böyük dönüş nöqtəsinin necə sıx bağ­lı olduğunu göstərir. Bu günün mahiyyəti yalnız təqvimdə bir tarix deyil; o, azad­lığın, müqəddəs torpaqlara dönüşün, milli qürurun və gələcəyə inamın tən­tə­nə­si­dir.

Şuşanın azad edilməsindən sonra şəhərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq iş­lə­rinə başlanıldı. Məqsəd Şuşanın tarixi simasını, mədəni mühitini və yaşayış ənə­nə­lərini qoruyaraq onu gələcək nəsil­lə­rə bütöv şəkildə çatdırmaqdır. Şəhərin yol­la­rı və mühəndis-kommunikasiya infrastrukturu ye­ni­lə­nib, yaşayış və ictimai ob­yekt­lər inşa olunub. Tarixi abidələrin bərpası isə bu prosesin əsas isti­qa­mət­lə­rindən bi­ri­dir.

2021-ci il mayın 7-də Şuşa Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edildi. Bu qə­rar şəhərin tarixi missiyasının və milli-mədəni həyatımızdakı yerinin dövlət sə­viy­­yəsində təsdiqi idi. Şuşa Şəhəri Dövlət Qoruğunun fəaliyyəti tarixi irsin qo­run­ma­sına, şəhər mühitinin özünə­məx­sus­lu­ğu­nun saxlan­ma­sına və abidələrin bər­pa­sı­n­a xidmət edir. Bülbülün ev-muzeyi, Vaqifin məqbərə kompleksi və digər mə­də­niy­yət ocaqları şəhərin dirçəlişinin mühüm nişa­nələridir.

Şuşaya həyatın qayıtması üçün müxtəlif layihələr həyata keçirilir. Zəfər yolu şəhərə rahat və təhlükəsiz bağlantı yaradır. Elektrik, su, rabitə, təhsil, səhiyyə və di­gər xidmətlərin təşkili sa­kin­lərin gündəlik həyatının bərpasına şərait yaradır. Ya­şa­yış komplekslərinin və xidmət mər­kəz­lə­ri­nin fəaliyyəti Şuşanın yalnız ziyarət edi­lən tarixi məkan deyil, insanların yaşadığı, işlədiyi və gə­lə­cək qurduğu şəhər ol­ma­sının əsasını möhkəmləndirir.

Bu gün Şuşa həm tarixə ehtiramın, həm də gələcəyə ümidin ünvanıdır. Burada ke­çirilən “Xarı­bülbül” Musiqi Festivalı, Vaqif Poeziya Günləri və digər mədəni təd­birlər şəhərin ruhunu yaşadır, Azərbaycan mədəniyyətini dünyaya ta­nı­dır. Şuşa beynəlxalq mədəni dialoq məkanına çev­rilərək musiqi, poeziya və sənət va­sitəsilə xalqları bir araya gətirir. Şəhərin təbii gözəllikləri və tarixi irsi turizm im­kanlarının inkişafı üçün də geniş perspektivlər açır.

8 Noyabr — Şuşa Şəhəri Günündə bu ecazkar şəhəri azad edən qəh­rə­man­la­rı­mı­zı hörmətlə yad edir, şəhidlərimizin ruhu qarşısında baş əyir, doğma yurduna qa­yı­dan sakinlərə firavan həyat arzu­la­yı­rıq.

Nemət Məmmədov

“Ayna Sultanova küç. 5” ərazi partiya təşkilatının sədr müavini

Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin müəllimi