Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik irsi və Konstitusiyanın müasir Azərbaycanın gələcəyində rolu - ŞƏRH

12 noyabr – konstitusiya günü: milli suverenliyin, hüquqi dövlətçiliyin və müasir azərbaycanin inkişaf yolunun təməli

1991-ci ildə dövlət müstəqilliyimizin bərpası Azərbaycan xalqının tarixi iradəsinin təntənəsi idi. Lakin müstəqilliyin elan edilməsi dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi üçün kifayət deyildi. Yeni siyasi və iqtisadi münasibətlərin formalaşdırılması, dövlət idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi, hüquqi sistemin yaradılması və cəmiyyətdə sabitliyin təmin olunması həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Müstəqilliyin ilk illərində ölkəmizin üzləşdiyi siyasi böhranlar, iqtisadi çətinliklər və Ermənistanın hərbi təcavüzü dövlət quruculuğu prosesini ciddi sınaqlarla qarşı-qarşıya qoymuşdu. Belə mürəkkəb şəraitdə Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunması və möhkəmləndirilməsi baxımından tarixi dönüş nöqtəsinə çevrildi. Onun rəhbərliyi ilə dövlət idarəçiliyində sabitlik bərpa olundu, milli birlik və həmrəylik gücləndirildi, hüquqi dövlət quruculuğunun əsas istiqamətləri müəyyən edildi.
Ulu Öndər Heydər Əliyev yaxşı bilirdi ki, müstəqil dövlətin uzunmüddətli inkişafı möhkəm hüquqi təməl üzərində qurulmalıdır. Dövlətin siyasi sabitliyi, iqtisadi tərəqqisi və beynəlxalq nüfuzu hüquqi institutların gücü, qanunun aliliyi və vətəndaşların hüquqlarının qorunması ilə sıx bağlıdır. Bu baxımdan Konstitusiyanın hazırlanması və qəbul edilməsi müstəqil Azərbaycanın gələcəyini müəyyən edən strateji vəzifələrdən biri idi. 1995-ci ildə Ulu Öndər Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Respublikasının yeni Konstitusiyasının hazırlanması istiqamətində mühüm işlər həyata keçirildi. May ayında Konstitusiya Komissiyasının yaradılması və onun fəaliyyətinə şəxsən rəhbərlik etməsi Heydər Əliyevin bu məsələyə nə qədər böyük əhəmiyyət verdiyini göstərirdi. Konstitusiya layihəsinin hazırlanması zamanı Azərbaycanın tarixi dövlətçilik təcrübəsi, milli xüsusiyyətləri, xalqımızın iradəsi və ümumbəşəri hüquqi prinsiplər nəzərə alınırdı. Məqsəd müstəqil Azərbaycanın demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət kimi inkişafını təmin edən, uzunmüddətli perspektivlərə hesablanmış Əsas Qanunun yaradılması idi.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin Konstitusiya ilə bağlı yanaşmasının əsasını dövlətin gücü ilə insan hüquqlarının qorunması arasında düzgün tarazlığın yaradılması təşkil edirdi. Onun siyasi fəlsəfəsinə görə, dövlətin möhkəmliyi vətəndaşın hüquqlarının təmin olunması, cəmiyyətdə ədalətin bərqərar olması və milli birliyin qorunması ilə tamamlanmalı idi. 1995-ci il noyabrın 12-də keçirilən ümumxalq referendumunda Azərbaycan Respublikasının ilk milli Konstitusiyası qəbul edildi. Bu hadisə xalqımızın müstəqil dövlətin hüquqi əsaslarını müəyyən etmək prosesində birbaşa iştirakının mühüm təzahürü oldu.Konstitusiyanın qəbul edilməsi Azərbaycanın dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. 1995-ci il noyabrın 27-də qüvvəyə minən Əsas Qanun müstəqil dövlətimizin siyasi, hüquqi və institusional inkişafının əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirdi. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun insan hüquq və azadlıqlarını dövlət siyasətinin fundamental istiqamətlərindən biri kimi müəyyən etməsidir. Konstitusiyanın əsas prinsipləri insanın ləyaqətinin qorunmasına, hüquqlarının təmin edilməsinə və dövlət qarşısında bərabər imkanlara əsaslanır. Əsas Qanunda dövlət hakimiyyətinin mənbəyinin xalq olduğu təsbit edilir. Bu prinsip Azərbaycan xalqının öz taleyini müəyyən etmək hüququnu, milli suverenliyini və demokratik dövlət quruculuğunun mahiyyətini ifadə edir. Konstitusiyada hakimiyyətlərin bölünməsi prinsipi, qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətinin fəaliyyət əsasları, dövlət orqanlarının səlahiyyətləri və qarşılıqlı münasibətləri müəyyənləşdirilir. Bu hüquqi mexanizm dövlət idarəçiliyində məsuliyyətin, tarazlığın və institusional sabitliyin təmin edilməsinə xidmət edir. Əsas Qanun vətəndaşların mülkiyyət hüququnu, söz və fikir azadlığını, vicdan azadlığını, təhsil və əmək hüquqlarını, qadın və kişilərin bərabərliyini, eləcə də digər fundamental hüquq və azadlıqları təsbit edir. Konstitusiyanın əhəmiyyəti onun yalnız hüquqi normalar müəyyən etməsi ilə məhdudlaşmır. Bu sənəd dövlətlə vətəndaş arasında münasibətlərin əsaslarını formalaşdırır, hər bir şəxsin hüquq və vəzifələrini müəyyən edir, cəmiyyətdə hüquqi düşüncənin və məsuliyyət hissinin inkişafına şərait yaradır. Konstitusiyaya hörmət dövlətçiliyə hörmət, qanunlara riayət isə cəmiyyətin sabitliyinə və gələcəyinə məsuliyyət deməkdir.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsinin əsas istiqamətlərindən biri azərbaycançılıq ideologiyası idi. Azərbaycançılıq xalqımızın milli kimliyini, dilini, mədəniyyətini, tarixi yaddaşını və dövlətçilik ənənələrini vahid ideya ətrafında birləşdirən fundamental dəyərdir. Konstitusiya bu milli ideyanın hüquqi müstəvidə ifadə olunmasının mühüm vasitəsidir. Azərbaycan dövlətinin müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü, suverenliyi, dövlət dili və milli-mənəvi dəyərləri Əsas Qanunun müəyyən etdiyi hüquqi çərçivədə qorunur. Azərbaycançılıq ideologiyası müxtəlif etnik və dini mənsubiyyətə malik vətəndaşların vahid dövlət və cəmiyyət ətrafında birləşməsini, qarşılıqlı hörmət və həmrəylik şəraitində yaşamasını nəzərdə tutur. Bu baxımdan Konstitusiyanın hüquqi prinsipləri milli birliyin və ictimai harmoniyanın möhkəmləndirilməsinə xidmət edir.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin yaratdığı dövlətçilik modeli milli kimliklə müasir hüquqi dövlət prinsiplərini bir araya gətirdi. Bu model Azərbaycanın müstəqilliyini möhkəmləndirməklə yanaşı, ölkəmizin beynəlxalq münasibətlər sistemində özünəməxsus mövqeyinin formalaşmasına da zəmin yaratdı.Azərbaycanın son illərdə qazandığı tarixi nailiyyətlər Konstitusiyanın dövlət suverenliyinin qorunmasındakı əhəmiyyətini daha da artırıb. 2020-ci ildə Vətən müharibəsində əldə olunan Zəfər xalqımızın milli iradəsinin, ordumuzun gücünün və dövlətimizin qətiyyətinin təntənəsi oldu. 2023-cü ildə Azərbaycanın bütün ərazisində suverenliyinin tam bərpa olunması müasir dövlətçilik tariximizin mühüm mərhələsinə çevrildi. Bu tarixi hadisələr dövlətimizin ərazi bütövlüyünün, milli suverenliyinin və Konstitusiya ilə müəyyən edilmiş hüquqi əsasların əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirdi.Konstitusiya dövlətin ərazisi, suverenliyi və idarəçilik sistemi ilə bağlı fundamental prinsipləri müəyyən edir. Bu prinsiplərin qorunması yalnız dövlət orqanlarının deyil, hər bir vətəndaşın məsuliyyətidir.
Zəfərdən sonra qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri azad edilmiş ərazilərin bərpası, Böyük Qayıdışın təmin olunması, həmin ərazilərdə həyatın yenidən qurulması və vətəndaşların hüquqlarının tam həyata keçirilməsi üçün zəruri şəraitin yaradılmasıdır.Bu proseslər Azərbaycanın dövlətçilik gücünü, hüquqi institutlarının imkanlarını və milli həmrəyliyini nümayiş etdirir. Konstitusiyanın prinsipləri isə ölkənin bütün ərazilərində vahid hüquqi məkanın və dövlət idarəçiliyinin təmin olunmasının əsasını təşkil edir.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin yaratdığı müstəqil Azərbaycan dövlətinin hüquqi və siyasi əsasları bu gün Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə yeni inkişaf mərhələsində davam etdirilir. Müasir Azərbaycanın əldə etdiyi siyasi, iqtisadi və sosial nailiyyətlər dövlətçilik ənənələrinin ardıcıl inkişafının nəticəsidir. Heydər Əliyevin siyasi irsi dövlət müstəqilliyinin qorunması, milli maraqların müdafiəsi, sabitliyin təmin olunması və güclü dövlət institutlarının yaradılması ideyalarına əsaslanır. Prezident İlham Əliyevin fəaliyyəti isə bu strateji istiqamətlərin müasir dövrün tələblərinə uyğun davam etdirilməsi ilə səciyyələnir. Konstitusiya həmin dövlətçilik kursunun hüquqi çərçivəsini müəyyən edən əsas sənəddir. Dövlətin inkişaf strategiyası, idarəçilik mexanizmləri və cəmiyyətin hüquqi münasibətləri Əsas Qanunun prinsiplərinə uyğun şəkildə formalaşdırılır. Bu mənada Konstitusiya keçmişlə gələcək arasında hüquqi və mənəvi körpüdür. O, Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik ideyalarını müasir Azərbaycanın inkişaf perspektivləri ilə əlaqələndirən fundamental sənəd kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bayram Xudayarov
Elm və Təhsil Nazirliyi Fizika İnstitutunun əməkdaşı,
“Heydər Əliyev məktəbinin davamçıları” Feysbuk qrupunun təsisçisi və rəhbəri,
Yeni Azərbaycan Partiyasının fəal üzvü