10 noyabr – Mustafa Kamal Atatürkün Anım Günü: milli suverenlik, dövlətçilik və türk dünyasının birliyi idealları

Atatürk irsi, Heydər Əliyev dövlətçilik fəlsəfəsi və İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan–Türkiyə qardaşlığının müasir inkişafı

Türk dünyasının tarixində elə şəxsiyyətlər vardır ki, onların həyatı və fəaliyyəti yalnız yaşadıqları dövrün deyil, bütöv bir millətin və geniş coğrafiyanın taleyinə təsir göstərir. Bu böyük şəxsiyyətlərdən biri Türkiyə Cümhuriyyətinin banisi, milli azadlıq mübarizəsinin qəhrəmanı və müasir türk dövlətçiliyinin memarı Qazi Mustafa Kamal Atatürkdür. 1938-ci il noyabrın 10-da əbədiyyətə qovuşan Atatürk 2026-cı ildə vəfatının 88-ci ildönümündə dərin ehtiramla anılır. Onun adı Türkiyə tarixində müstəqillik, milli iradə, dövlətçilik və modernləşmə anlayışları ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Atatürk yalnız Türkiyənin siyasi tarixində deyil, bütövlükdə türk xalqlarının azadlıq və inkişaf düşüncəsində mühüm yer tutur. Atatürkün həyat yolu göstərdi ki, xalqın öz taleyinə sahib çıxmaq iradəsi, milli birlik, güclü dövlətçilik düşüncəsi və uzaqgörən rəhbərlik ən çətin tarixi şəraitdə belə yeni bir dövlətin yaranmasına və inkişafına zəmin yarada bilər.
XX əsrin əvvəllərində Osmanlı imperiyası ağır siyasi, hərbi və iqtisadi böhranla üzləşmişdi. Birinci Dünya müharibəsinin nəticələri, imperiyanın parçalanması və xarici müdaxilələr türk xalqının gələcəyini ciddi təhlükə qarşısında qoymuşdu. Belə mürəkkəb tarixi şəraitdə Mustafa Kamal Atatürk xalqın milli iradəsinə əsaslanan azadlıq mübarizəsinə rəhbərlik etdi. 1919-cu il mayın 19-da Samsuna çıxışı Türkiyənin milli mübarizə tarixində mühüm mərhələnin başlanğıcı oldu. Bu hadisə türk xalqının öz müstəqilliyini qorumaq və gələcəyini özü müəyyənləşdirmək əzminin rəmzinə çevrildi. Ankara şəhərində milli müqavimətin siyasi mərkəzinin formalaşması, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 1920-ci il aprelin 23-də fəaliyyətə başlaması və İstiqlal mübarizəsinin uğurla davam etdirilməsi yeni dövlətçilik sisteminin əsaslarını yaratdı. Türk xalqının qəhrəmanlığı, milli birlik və Atatürkün siyasi-hərbi rəhbərliyi nəticəsində Türkiyə öz müstəqilliyini qorudu. 1923-cü il oktyabrın 29-da Türkiyə Cümhuriyyətinin elan edilməsi isə bu tarixi mübarizənin böyük siyasi nəticəsi oldu. Atatürkün rəhbərliyi ilə yaranan Türkiyə Cümhuriyyəti milli suverenliyin, xalq hakimiyyətinin və müasir dövlət quruculuğunun yeni modelini təqdim etdi.
Atatürkün ən böyük tarixi xidmətlərindən biri Türkiyədə genişmiqyaslı dövlət və cəmiyyət islahatlarının həyata keçirilməsi oldu. O, anlayırdı ki, siyasi müstəqilliyin qorunması üçün yalnız hərbi qüdrət kifayət deyil. Dövlətin iqtisadi, elmi, təhsil və mədəni sahələrdə də inkişaf etməsi vacibdir. Cümhuriyyətin qurulmasından sonra Türkiyədə idarəçilik sistemi, hüquq, təhsil, iqtisadiyyat və ictimai həyat sahələrində mühüm dəyişikliklər həyata keçirildi. Monarxiya idarəçiliyindən respublika sisteminə keçid, dünyəvi dövlət institutlarının formalaşdırılması, hüquq sisteminin yenilənməsi və təhsil islahatları Türkiyənin modernləşmə yolunda mühüm addımlar idi. Atatürk təhsili və elmi tərəqqini dövlətin gələcək inkişafının əsas şərtlərindən biri hesab edirdi. Onun fikrincə, xalqın savadlanması, gənclərin bilik və bacarıqlarının artırılması, müasir düşüncənin formalaşdırılması dövlətin güclənməsinə xidmət etməli idi. Türk dilinin və milli mədəniyyətin inkişafına yönəlmiş tədbirlər də milli kimliyin möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli idi. Atatürk Türkiyənin müasir dünyada özünəməxsus milli simasını qoruyaraq inkişaf etməsini istəyirdi. Qadınların ictimai və siyasi həyatda iştirakının genişləndirilməsi də Cümhuriyyətin mühüm islahat istiqamətlərindən biri oldu. Türkiyədə qadınlara seçki hüququnun verilməsi ölkənin ictimai inkişafında mühüm mərhələ təşkil etdi. Atatürkün modernləşmə siyasəti Türkiyənin dövlətçilik tarixində yeni bir mərhələ yaratdı və gələcək inkişaf üçün institusional əsaslar formalaşdırdı.
Mustafa Kamal Atatürkün məşhur “Yurdda sülh, cahanda sülh” prinsipi onun dövlətçilik və xarici siyasət fəlsəfəsinin əsas ifadələrindən biridir. Bu prinsip daxili sabitliyin, dövlətlərarası münasibətlərdə qarşılıqlı hörmətin, sülhün və əməkdaşlığın əhəmiyyətini vurğulayır. Atatürk anlayırdı ki, dövlətin inkişafı üçün ilk növbədə ölkə daxilində sabitlik və təhlükəsizlik təmin olunmalıdır. Eyni zamanda beynəlxalq münasibətlərdə sülh və qarşılıqlı anlaşma dövlətlərin gələcəyi üçün mühüm şərtdir. Bu fikir bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Müasir dünyada münaqişələrin, siyasi qarşıdurmaların və geosiyasi rəqabətin artdığı bir şəraitdə sülhə, dialoqa və əməkdaşlığa əsaslanan siyasət xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyev Mustafa Kamal Atatürkün şəxsiyyətinə, dövlətçilik fəaliyyətinə və tarixi irsinə böyük ehtiramla yanaşırdı. Heydər Əliyev Atatürkü yalnız Türkiyə Cümhuriyyətinin banisi kimi deyil, bütövlükdə türk dünyasının azadlıq və müstəqillik ideallarını təcəssüm etdirən böyük tarixi şəxsiyyət kimi dəyərləndirirdi. Heydər Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsində müstəqilliyin qorunması, milli maraqların müdafiəsi, güclü dövlət quruculuğu və xalqın birliyi mühüm yer tuturdu. Bu baxımdan onun siyasi düşüncəsi ilə Atatürkün dövlətçilik idealları arasında mühüm mənəvi və ideoloji yaxınlıq mövcuddur. Atatürk Türkiyədə milli suverenliyin və müasir dövlətçiliyin əsaslarını yaratdı. Heydər Əliyev isə Azərbaycanın müstəqilliyinin qorunması, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və milli birliyin təmin olunması istiqamətində tarixi xidmətlər göstərdi. Hər iki böyük liderin fəaliyyətində dövlət müstəqilliyinin qorunması, xalqın milli iradəsinə söykənən idarəçilik və gələcək nəsillər üçün güclü dövlət yaratmaq ideyası mühüm yer tuturdu. Heydər Əliyevin Türkiyə ilə münasibətlərə xüsusi əhəmiyyət verməsi də bu mənəvi yaxınlığın və ortaq dövlətçilik düşüncəsinin ifadəsi idi. Azərbaycan və Türkiyə xalqları arasında münasibətlər tarix, dil, din, mədəniyyət və ortaq milli dəyərlərlə bağlıdır. Bu qardaşlıq yalnız diplomatik əlaqələrə deyil, xalqların mənəvi yaxınlığına və ortaq tarixi yaddaşına əsaslanır. Ulu Öndər Heydər Əliyevin “Bir millət, iki dövlət” ifadəsi Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin mahiyyətini ən dolğun şəkildə əks etdirən siyasi və mənəvi prinsipə çevrilib. Bu ifadə iki müstəqil dövlətin suverenliyini və siyasi müstəqilliyini qorumaqla yanaşı, xalqlarımızın ortaq köklərini, qarşılıqlı dəstəyini və qardaşlığını vurğulayır. Azərbaycan və Türkiyə arasında münasibətlər müxtəlif dövrlərdə sınaqlardan keçsə də, xalqlarımızın bir-birinə olan bağlılığı daim qorunub. Bu münasibətlər müasir dövrdə strateji müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib. Türkiyə Azərbaycanın müstəqilliyini tanıyan ilk dövlət olub. Bu tarixi addım iki ölkə arasında münasibətlərin inkişafına mühüm təkan verib. Sonrakı illərdə siyasi, iqtisadi, hərbi, enerji, nəqliyyat və mədəni sahələrdə əməkdaşlıq genişlənib. Azərbaycan və Türkiyənin birgə fəaliyyəti Türk dünyasında həmrəyliyin və qarşılıqlı dəstəyin güclənməsinə də mühüm töhfə verir.
Bu gün Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri Prezident İlham Əliyevin və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın rəhbərliyi ilə yeni inkişaf mərhələsinə yüksəlib. İki ölkə arasında imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi strateji müttəfiqliyin əsaslarını daha da möhkəmləndirib. Bu sənəd Azərbaycan və Türkiyə arasında siyasi, təhlükəsizlik, müdafiə, iqtisadi və digər sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Vətən müharibəsi zamanı Türkiyənin Azərbaycana göstərdiyi siyasi və mənəvi dəstək iki qardaş ölkə arasındakı münasibətlərin dərinliyini bir daha nümayiş etdirdi. Türkiyə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və haqq mövqeyini qətiyyətlə müdafiə etdi. Azərbaycanın tarixi Zəfəri isə Türk dünyasında milli birlik, dövlətçilik və qarşılıqlı dəstək düşüncəsinin güclənməsinə təkan verdi. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Türk dünyasının siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqələrinin genişləndirilməsində fəal rol oynayır. Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığın inkişafı, nəqliyyat dəhlizlərinin genişləndirilməsi, enerji layihələri və mədəni əlaqələrin gücləndirilməsi bu siyasətin mühüm istiqamətləridir. Atatürkün milli müstəqillik idealları, Heydər Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsi və İlham Əliyevin müasir strateji siyasəti müxtəlif tarixi mərhələlərdə türk xalqlarının birliyi və inkişafı düşüncəsini birləşdirən mühüm mənəvi xətt kimi dəyərləndirilə bilər.

Bayram Xudayarov
Elm və Təhsil Nazirliyi Fizika İnstitutunun əməkdaşı,
“Heydər Əliyev məktəbinin davamçıları” Feysbuk qrupunun təsisçisi və rəhbəri,
Yeni Azərbaycan Partiyasının fəal üzvü