Müasir dünyada dövlətlərarası tərəfdaşlığın dəyəri ilk növbədə onun təhlükəsizlik və sabitliyə nə dərəcədə töhfə verməsi ilə ölçülür. 2026-cı il noyabrın 12-də Dublində Prezident İlham Əliyev və Baş nazir Endi Börnhem tərəfindən imzalanan Azərbaycan–Birləşmiş Krallıq Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sənədin ilk bölməsi müdafiə və təhlükəsizlik sahəsinə həsr olunub və iki ölkənin bu istiqamətdə uzunmüddətli öhdəliklərini əks etdirir.
Beynəlxalq hüquq – tərəfdaşlığın özəyi
Bəyannamə tərəflərin Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsinə, beynəlxalq hüququn prinsip və normalarına sadiq qalacağını təsdiqləyir. Xüsusilə beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərin toxunulmazlığı, eyni zamanda suverenliyə, müstəqilliyə və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipləri xatirdə saxlanılır. Bu müddəa Azərbaycan üçün olduqca vacibdir. Ölkəmiz uzun illər boyu məhz bu prinsiplərin tətbiqini tələb edib və ərazi bütövlüyünün bərpası ilə beynəlxalq hüququn aliliyini praktikada təsdiqləyib. Birləşmiş Krallıq kimi BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü olan bir dövlətin bu prinsipləri Azərbaycanla birgə sənəddə təsbit etməsi mühüm siyasi mesajdır.
Sülh prosesinə beynəlxalq dəstək
Sənəddə 2025-ci il 8 avqust tarixli Vaşinqton Sülh Zirvəsi Bəyannaməsinin əhəmiyyəti vurğulanır. Vaşinqton zirvəsi Azərbaycan ilə Ermənistan arasında uzunmüddətli qarşıdurmadan sonra sülhə doğru tarixi mərhələ kimi qəbul olunub. Dublin Bəyannaməsi iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində atılan sonrakı addımları alqışlayır.
Xüsusilə diqqətəlayiq məqam Birləşmiş Krallığın sülhə ikitərəfli dialoq yolu ilə nail olmaq səylərinə dəstəyidir. Bu yanaşma Azərbaycanın ardıcıl olaraq müdafiə etdiyi mövqe ilə üst-üstə düşür: davamlı sülh kənarda hazırlanmış formullarla deyil, region dövlətlərinin birbaşa dialoqu ilə qurulmalıdır. Beynəlxalq tərəfdaşların bu prosesi dəstəkləməsi sülhün dönməzliyini gücləndirir və Cənubi Qafqazda əməkdaşlıq, nəqliyyat əlaqələri və iqtisadi inteqrasiya üçün yeni imkanlar açır.
Müdafiə əməkdaşlığının istiqamətləri
Bəyannaməyə əsasən, iki ölkə regional sülh və sabitliyi dəstəkləmək üçün müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı gücləndirmək, ümumi təhdidləri yayındırmaq, qarşısını almaq və onlara cavab vermək qabiliyyətlərini artırmaq üzrə uzunmüddətli öhdəliklər götürürlər. Tərəflər yüksək səviyyəli qarşılıqlı fəaliyyətin davamlı impulsunu qoruyacaq, ikitərəfli, regional və beynəlxalq məsələlər üzrə koordinasiyanı dərinləşdirəcəklər.
Müdafiə əməkdaşlığı üç praktik istiqamətdə inkişaf etdiriləcək: təlim, potensialın artırılması və qarşılıqlı fəaliyyət. Bu, hərbi kadrların hazırlığında təcrübə mübadiləsini, müasir standartların tətbiqini və birgə fəaliyyət qabiliyyətinin yüksəldilməsini nəzərdə tutur. Bundan əlavə, tərəflər qarşılıqlı maraq doğuran sahələrdə birgə təşəbbüslər də daxil olmaqla, müdafiə sənayesi əməkdaşlığını gücləndirmək imkanlarını araşdıracaqlar. Bu istiqamət Azərbaycanın sürətlə inkişaf edən müdafiə sənayesi üçün texnologiya, mühəndislik təcrübəsi və yeni tərəfdaşlıqlar deməkdir.
Genişspektrli təhlükəsizlik
Müasir təhdidlər artıq yalnız hərbi xarakter daşımır. Transmilli cinayətkarlıq, kiber təhdidlər, qanunsuz miqrasiya və digər çağırışlar dövlətlərdən kompleks cavab tələb edir. Məhz buna görə Bəyannamə artan təhlükəsizlik çağırışlarına cavab olaraq genişspektrli təhlükəsizlik prioritetləri üzrə əməkdaşlığın gücləndirilməsini nəzərdə tutur.
Tərəflər qanunun aliliyini və institusional dayanıqlığı gücləndirmək məqsədilə hüquq-mühafizə orqanları arasında gücləndirilmiş tərəfdaşlıq, sərhəd idarəçiliyi, həmçinin məhkəmə və hüquqi əməkdaşlıq formalaşdıracaqlar. Sərhəd idarəçiliyi sahəsində əməkdaşlıq xüsusilə Orta Dəhliz kimi tranzit marşrutların təhlükəsizliyi və səmərəliliyi baxımından əhəmiyyətlidir: təhlükəsiz və müasir sərhədlər həm dövlətin müdafiəsinə, həm də ticarətin sürətlənməsinə xidmət edir.
Çoxtərəfli platformalarda birgə fəaliyyət
Sənəddə tərəflərin maraqların uzlaşdığı çoxtərəfli platformalarda beynəlxalq sülhə və təhlükəsizliyə birgə töhfə verərək əməkdaşlıq etmək niyyəti təsdiqlənir. Bu, Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlarda artan rolu və Birləşmiş Krallığın qlobal diplomatik təcrübəsi nəzərə alındıqda geniş imkanlar açır. Koordinasiyalı mövqe regional məsələlərin həllində hər iki tərəfin diplomatik təsirini artırır.
Regional təhlükəsizlik arxitekturasına töhfə
Cənubi Qafqaz Avropa ilə Asiya, Şimal ilə Cənub arasında yerləşən strateji məkandır. Burada sabitlik təkcə region ölkələri üçün deyil, Avropa və qlobal təhlükəsizlik üçün də əhəmiyyət daşıyır. Enerji boru kəmərləri, nəqliyyat dəhlizləri və rəqəmsal əlaqə xətləri bu regiondan keçir. Bu infrastrukturun təhlükəsizliyi ortaq maraq məsələsidir. Məhz buna görə Azərbaycan ilə Birləşmiş Krallıq arasında təhlükəsizlik əməkdaşlığı regional çərçivədən kənara çıxan əhəmiyyət kəsb edir.
Azərbaycan son illərdə regionda real güc mərkəzi kimi formalaşıb. Ölkənin müdafiə potensialı, siyasi sabitliyi və müstəqil xarici siyasəti onu etibarlı təhlükəsizlik tərəfdaşına çevirib. Birləşmiş Krallıq isə NATO-nun aparıcı üzvlərindən biri və zəngin hərbi-diplomatik təcrübəyə malik ölkə kimi bu tərəfdaşlığa peşəkar bilik və müasir yanaşmalar gətirir. İki ölkənin təcrübəsinin birləşməsi həm təlim və hazırlıq, həm də yeni təhdidlərə qarşı mübarizə sahəsində səmərəli nəticələr verə bilər.
Bəyannamədə diqqət çəkən cəhət ondan ibarətdir ki, təhlükəsizlik əməkdaşlığı sülh məqsədinə xidmət edir. Müdafiə əlaqələrinin gücləndirilməsi açıq şəkildə regional sülh və sabitliyin dəstəklənməsi məqsədi ilə əlaqələndirilir. Bu, tərəfdaşlığın heç bir üçüncü tərəfə qarşı yönəlmədiyini, əksinə, regionda etimad və sabitlik mühitinin möhkəmləndirilməsinə xidmət etdiyini göstərir. Belə yanaşma Azərbaycanın sülh gündəliyi ilə tam uyğundur və regionun bütün xalqlarının uzunmüddətli maraqlarına cavab verir.
Azərbaycan–Birləşmiş Krallıq strateji tərəfdaşlığının təhlükəsizlik ölçüsü üç təməl üzərində qurulub: beynəlxalq hüquqa sadiqlik, sülh prosesinə dəstək və praktik müdafiə-təhlükəsizlik əməkdaşlığı. Bu üç təməl bir-birini tamamlayır. Sülh olmadan inkişaf, təhlükəsizlik olmadan isə sülh mümkün deyil. Dublin Bəyannaməsi göstərir ki, Bakı və London regionda sabitliyin qorunmasını ortaq strateji maraq kimi qəbul edir və bu məqsədə uzunmüddətli, etibarlı və məsuliyyətli əməkdaşlığa hazırdır.
Abbas Pənahov
Yeni Azərbaycan Partiyası
Nəsimi rayon təşkilatının sədr müavini