28 May – Azərbaycanın şanlı dövlətçilik tarixinin ən mühüm səhifəsi - ŞƏRH

Azərbaycan xalqının çoxəsrlik dövlətçilik tarixi zəngin siyasi, mədəni və milli-mənəvi irslə yadda qalmışdır. Bu tarixin ən parlaq və dönüş yaradan səhifələrindən biri 1918-ci ilin 28 may tarixidir. Həmin gün Şərqdə ilk parlamentli demokratik respublika – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan olunması il’ yadda qaldı. Bu hadisə yalnız Azərbaycanın deyil, bütövlükdə müsəlman Şərqinin siyasi tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.

28 May Azərbaycanın milli azadlıq ideyasının gerçəkləşdiyi, xalqın öz müqəddəratını müəyyən etmək iradəsini dünyaya nümayiş etdirdiyi müqəddəs tarixdir. Bu gün dövlətçilik ənənələrinin bərpası, milli kimliyin qorunması və müasir Azərbaycan dövlətinin ideoloji əsaslarının formalaşması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Tarixi şərait və istiqlal ideyasının formalaşması

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan xalqı mürəkkəb siyasi proseslərlə üz-üzə idi. Çar Rusiyasının tərkibində yaşayan azərbaycanlılar milli hüquqlardan məhrum edilmiş, iqtisadi və siyasi ayrı-seçkiliyə məruz qalmışdılar. Bununla yanaşı, Bakının sənaye mərkəzinə çevrilməsi, milli ziyalı təbəqəsinin formalaşması və maarifçilik hərəkatının güclənməsi milli oyanışı sürətləndirirdi.

XX əsrin əvvəllərində Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Fətəli xan Xoyski kimi görkəmli ziyalı və siyasətçilər xalqın milli azadlıq ideyasını formalaşdırmağa başladılar. 1917-ci ildə Rusiyada baş verən Fevral və Oktyabr inqilabları imperiyanın dağılmasını sürətləndirdi. Zaqafqaziyada yaranmış siyasi boşluq Azərbaycan xalqı üçün müstəqil dövlət qurmaq imkanı yaratdı. 1918-ci ilin mayında Zaqafqaziya Seyminin dağılmasından sonra Azərbaycan Milli Şurası istiqlal elan etmək qərarına gəldi.

İstiqlal Bəyannaməsi – milli dövlətin hüquqi əsası

1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə qəbul edilən İstiqlal Bəyannaməsinin qəbulu Azərbaycan dövlətçiliyinin hüquqi və siyasi təməlini qoydu. Altı maddədən ibarət bu sənəd xalq hakimiyyəti, bərabərlik, demokratik idarəçilik və milli suverenlik prinsiplərini özündə əks etdirirdi.

Bəyannamədə qeyd olunurdu ki:

Azərbaycan tamhüquqlu müstəqil dövlətdir;
hakimiyyət xalqa məxsusdur;
bütün vətəndaşlara milli, dini və sosial mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bərabər hüquqlar verilir;
Azərbaycan digər dövlətlərlə dostluq münasibətləri qurmağa çalışacaqdır.

Bu müddəalar həmin dövr üçün olduqca mütərəqqi hesab edilirdi. Xüsusilə qadınlara seçki hüququnun verilməsi bir çox Avropa ölkələrindən əvvəl həyata keçirilmiş demokratik addım idi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti – Şərqdə ilk demokratik respublika

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, milli dövlətçilik tarixində silinməz iz qoydu. Qısa müddətdə dövlət quruculuğu istiqamətində mühüm addımlar atıldı:

parlament yaradıldı;
milli ordu formalaşdırıldı;
dövlət atributları qəbul edildi;
təhsil və mədəniyyət sahəsində islahatlar həyata keçirildi;
diplomatik əlaqələr quruldu.

1918-ci ildə qəbul edilən üçrəngli bayraq milli ideologiyanın simvoluna çevrildi. Bu bayraqdakı mavi türkçülüyü, qırmızı müasirliyi və demokratiyanı, yaşıl isə islam mədəniyyətinə bağlılığı ifadə edirdi.
Cümhuriyyət dövründə Bakı Dövlət Universiteti təsis edildi ki, bu da milli təhsil tarixində mühüm hadisə idi. Həmçinin Azərbaycan dili dövlət dili elan edildi və milli kadrların hazırlanmasına xüsusi diqqət yetirildi.

Beynəlxalq münasibətlər və diplomatik uğurlar

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti beynəlxalq aləmdə tanınmaq üçün ciddi diplomatik fəaliyyət həyata keçirirdi. Paris Sülh Konfransında Azərbaycan nümayəndə heyətinin fəaliyyəti mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. 1920-ci ilin yanvarında Antanta dövlətləri Azərbaycanı de-fakto tanıdı. Bu, gənc respublikanın beynəlxalq hüququn subyekti kimi qəbul olunması demək idi.

Azərbaycanın xarici siyasəti milli maraqların qorunmasına, regionda sabitliyin təmin edilməsinə və beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafına yönəlmişdi. Qısa müddət ərzində həyata keçirilən diplomatik fəaliyyət Azərbaycan xalqının dövlət idarəçiliyi bacarığını dünyaya nümayiş etdirdi.

Cümhuriyyətin süqutu və istiqlal ideyasının yaşaması

1920-ci ilin aprelində bolşevik Rusiyasının hərbi müdaxiləsi nəticəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi. Bununla belə, istiqlal ideyası xalqın yaddaşından silinmədi. Sovet hakimiyyəti dövründə belə, Azərbaycan ziyalıları milli dövlətçilik düşüncəsini yaşatmağa davam etdilər.

1991-ci ildə Azərbaycan yenidən müstəqilliyini bərpa edərkən məhz Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasi və hüquqi varisi olduğunu bəyan etdi. Müasir Azərbaycan Respublikasının dövlət atributları və ideoloji əsasları birbaşa Cümhuriyyət irsinə söykənir.

28 Mayın müasir Azərbaycan üçün əhəmiyyəti

Bu gün 28 May – Müstəqillik Günü Azərbaycan xalqının milli qürur və birlik günüdür. Bu tarix milli dövlətçilik ənənələrinin rəmzidir, azadlıq və istiqlal uğrunda mübarizənin simvoludur, müasir Azərbaycanın siyasi varisliyini təsdiqləyir, gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsində mühüm rol oynayır.
Müstəqil Azərbaycan dövləti bu gün regionun ən güclü dövlətlərindən biri kimi inkişaf edir. Ölkənin siyasi sabitliyi, iqtisadi inkişafı və beynəlxalq nüfuzu 1918-ci ildə əsası qoyulan dövlətçilik ideyalarının davamı kimi qiymətləndirilir.

Bu gün Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Respublikasında demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət, vətəndaş cəmiyyəti quruculuğu prosesi, siyasi, iqtisadi və sosial islahatlar uğurla həyata keçirilir, ölkə iqtisadiyyatı dönmədən inkişaf etdirilir, əhalinin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi üçün əsaslı tədbirlər görülür. Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında 44 gün davam edən Vətən müharibəsində düşmən üzərində qələbə çalaraq tarixi nailiyyətə imza atdı. 300-dən çox şəhər və kənd döyüş meydanında işğaldan azad edildi. Düşmən ağ bayraq qaldırdı, təslim oldu və məcbur oldu ki, noyabrın 9-dan 10-na keçən gecə kapitulyasiya aktına imza atsın.

2023-cü il sentyabrın 19-20-də 24 saatdan az müddətdə həyata keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycan ərazisində qanunsuz yerləşən Ermənistan ordusu təm şəkildə tərksilah edilərək, ölkəni tərk etdi. Qarabağda qeyri-qanuni xunta rejimi ləğv edildi, separatçıların əsas rəhbərləri həbs edildi və Azərbaycan öz dövlət suverenliyini tam təmin etdi. Azərbaycanın Zəfər tarixi Xankəndi, Xocalı, Ağdərə, Xocavənd, Əsgəranda üçrəngli bayrağımızın yüksəldilməsi, ərazi bütövlüyümüzün tam bərpası ilə yekunlaşdı.

28 May Azərbaycan xalqının tarixində sadəcə bir təqvim günü deyil, milli azadlıq ruhunun təcəssümüdür. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması xalqımızın dövlət qurmaq bacarığını, demokratik dəyərlərə sadiqliyini və azad yaşamaq iradəsini bütün dünyaya nümayiş etdirdi.

Bu şanlı tarix sübut etdi ki, Azərbaycan xalqı öz dövlətçiliyinə sahib çıxmağa qadirdir və istiqlal ideyası heç vaxt məğlub edilə bilməz. 28 May həm keçmişin qüruru, həm bu günün reallığı, həm də gələcəyin strateji yol xəritəsidir.

Nazim Eyvazov,

YAP Şərur rayon təşkilatının Tənənənəm kənd Ərazi Partiya təşkilatının sədri