Okean temperaturu bəşər tarixinin rekordunu qırdı

Qlobal istiləşmə və El-Nino effekti səbəbindən dünya okeanları səth temperaturunda 21,1 dərəcə Selsi rekorduna çatıb. El Nino Sakit okeanın tropik hissəsində dəniz səthinin temperaturunun qeyri-adi şəkildə yüksəlməsi ilə əlaqəli qlobal iqlim hadisəsidir. İnsanların yaratdığı qlobal istiləşmə və Sakit okean mərkəzli El Niño effektinin birləşməsi səbəbindən dünya okeanları bütün zamanların temperatur rekordlarını qırıb. AB Kopernik İqlim Dəyişikliyi Xidmətinin məlumatlarına görə, qlobal qütbsüz dəniz səthinin orta temperaturu 21,1 dərəcə Selsiyə çatıb ki, bu da 2024-cü ilin mart ayında müəyyən edilmiş 21,09 dərəcə Selsi rekordunu keçib. Gəmilərdən və peyklərdən əldə edilən məlumatlardan istifadə edərək səthin 10 metr altından hesablanan bu artım, El Niño ən güclü səviyyəsinə çatmazdan və Cənub yarımkürəsinin yay dövrü başlamazdan əvvəl baş verdiyi üçün elmi ictimaiyyətdə böyük narahatlıq doğurub.

Okeanların atmosferdəki artıq istiliyin 90%-dən çoxunu udaraq nəhəng bir bufer rolunu oynadığını nəzərə aldıqda bu təhlükənin Yer Planetinə baha başa gələcəyini təxmin etmək çətin deyil. Okeanın artıq istiliyi əvvəlki qədər uda bilmir. Risk ondadır ki, okeanlar getdikcə daha çox istilik saxladığı üçün sistem normal davam etməyəcək. Çünki səth suları isindikcə təbəqələşmə güclənir. Bu, dərin suların səth suları ilə qarışmasının qarşısını alır; oksigen və qida maddələrinin daşınmasını çətinləşdirir. Okean istilik dalğaları gücləndikcə və daha uzun sürdükcə, qızdırılan su genişlənir və dəniz səviyyələrini qaldırır.

Qeyd edək ki, El-Nino qlobal atmosfer dövranının modelini dəyişdirir, nəticədə bir bölgədə yağış və daşqın riski artır, digərində isə quraqlıq riski artır. Normal şəraitdə tropik Sakit okeanda güclü şərq küləkləri isti səth sularını qərbə doğru aparır. El-Nino zamanı bu küləklər zəifləyir. İsti su mərkəzə və şərqi Sakit okeana doğru yayılır və soyuq, qida maddələri ilə zəngin dərin suların səthə çıxmasını azaldır. Bu böyük temperatur anomaliyası atmosfer konveksiyasını, təzyiq sahələrini və reaktiv axınlarını dəyişdirir. Nəticədə, Sakit okeanda başlayan bir hadisə minlərlə kilometr uzaqlıqdakı yağış sistemlərinə təsir göstərə bilər.

El-Nino illərində Cənubi Amerika və Şərqi Afrikanın bəzi yerlərində güclü yağış və daşqın ehtimalı arta bilər, Avstraliya, İndoneziya, Cənub-Şərqi Asiyanın bəzi yerlərində və Cənubi Afrikada isə quraqlıq riski artır. El Nioo Atlantik okeanında qasırğa aktivliyini boğur. Əksinə, mərkəzi və şərqi Sakit okeanda tropik siklonların əmələ gəlməsi üçün daha əlverişli şərait yarana bilər. Buna görə də, El Nino bütün növ ekstremal hava hadisələrinin eyni vaxtda artmasına səbəb olan bir hadisə deyil. Bu, dünya hava sistemində enerji və yağıntının paylanmasını dəyişdirən genişmiqyaslı bir mexanizmdir.

Okenlarda temperatur artdıqca canlı orqanizmlərin maddələr mübadiləsi sürətlənir və onların oksigen ehtiyacları artır, lakin isti su fiziki olaraq daha az həll olmuş oksigeni saxlayır. Soyuq suda yaşayan növlər daha şimala və ya daha dərin sulara çəkilir. Okeanın uzun müddətli isti dalğaları mərcanların ağarmasına və kütləvi ölümlərə səbəb olur. Eynilə, dəniz otları, kiçik orqanizmlər də okeanın isti dalğalarından ciddi şəkildə təsirlənir. Bundan əlavə, dənizlər tərəfindən udulan karbon qazının yaratdığı okean turşulaşması, istiləşmə və oksigen tükənməsi ilə birlikdə ekosistemə təzyiqi artırır.

İstiləşmənin genişlənməsi və quru buzlaqlarının əriməsi dəniz səviyyəsinin qalxmasında rol oynayır. 1971-2018-ci illər arasında dəniz səviyyəsindəki artımın 50%-nin istilik genişlənməsi ilə əlaqəli olduğu bildirilir. 2006-2018-ci illər arasında Qrenlandiya və Antarktidada buz itkisinin sürətlənməsinin də bu artımda rolu var. Habelə, 1901-2018-ci illər arasında qlobal dəniz səviyyəsinin orta hesabla 20 santimetr artdığı və artım sürətinin ildə 2,3 millimetrdən 3,7 millimetrə yüksəldiyi məlumdur. 20 santimetr artım kiçik səslənə bilər, amma sahil baxımından orta dəniz səviyyəsi yalnız başlanğıc nöqtəsidir. Fırtına dalğaları və yüksək dalğalar baş verdikdə, bu nisbət ciddi təhlükə yarada bilər.

Lalə Mehralı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “ ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb