COP17-də mübahisə: təbiəti kim maliyyələşdirəcək?

Yerevanda keçirilən BMT-nin Biomüxtəliflik Konfransı — COP17-də hökumətlər təbiətin qorunmasının maliyyələşdirilməsi, vəsaitlərin bölüşdürülməsi və yerli xalqların hüquqlarının müdafiəsi məsələlərində fikir ayrılığı yaşayırlar. Oktyabrın 30-dək davam edəcək sammitdə əsas müzakirələr biomüxtəlifliyin itirilməsini dayandırmaq üçün qəbul edilmiş qlobal öhdəliklərin necə həyata keçiriləcəyi ətrafındadır. Maliyyə öhdəlikləri və hüquqların qorunması ilə bağlı mübahisələr isə razılaşmanın əldə olunmasını çətinləşdirir.

Danışıqlar 2022-ci ildə qəbul edilmiş Kunminq-Monreal Qlobal Biomüxtəliflik Çərçivəsinin icrasına yönəlib. Sənəd 2030-cu ilədək təbiətin itirilməsini dayandırmağı və bu prosesi geriyə çevirməyi hədəfləyir. Lakin qlobal qiymətləndirmələr ölkələrin qarşıya qoyulan hədəflərin böyük əksəriyyətinin icrasında geridə qaldığını göstərir. Ermənistanın sədrliyi ilə hazırlanması nəzərdə tutulan “Yerevan Yol Xəritəsi”nin bu boşluqları müəyyənləşdirməsi və növbəti illər üçün konkret prioritetlər yaratması gözlənilir.

Əsas mübahisələrdən biri təbiətin qorunmasını kimin maliyyələşdirməli olmasıdır. Qlobal çərçivəyə əsasən, 2030-cu ilədək biomüxtəlifliyin qorunması üçün bütün mənbələrdən ildə ən azı 200 milyard dollar vəsait səfərbər edilməlidir. İnkişaf etmiş ölkələrin və könüllü töhfə verməyi öhdəsinə götürən digər dövlətlərin beynəlxalq maliyyələşdirməni 2025-ci ilədək ildə 20 milyard dollara, 2030-cu ilədək isə 30 milyard dollara çatdırması nəzərdə tutulur.

Avropa İttifaqı və Fransa kimi inkişaf etmiş tərəflər Çin, Hindistan və varlı Körfəz ölkələrinin də maliyyələşdirməyə daha çox töhfə verməsini istəyirlər. Onların fikrincə, mövcud donor siyahısı ölkələrin dəyişən iqtisadi imkanlarını əks etdirmir. Bir sıra inkişaf etməkdə olan ölkələr isə bu yanaşmanın ənənəvi donorların məsuliyyətini zəiflədə biləcəyindən narahatdır. Onlar yeni öhdəliklərdən əvvəl mövcud vədlərin yerinə yetirilməsini, maliyyənin daha sabit və proqnozlaşdırıla bilən olmasını tələb edirlər.

Maliyyələşdirmə ilə bağlı digər problem vəsaitlərin təbiəti qoruyan icmalara çatdırılmasıdır. Yerli xalqlar və təbiətdən asılı yaşayan icmalar mürəkkəb müraciət prosedurlarının və qısa maliyyələşdirmə dövrlərinin mühafizə layihələrinə mane olduğunu bildirirlər. Banqladeş də beynəlxalq biomüxtəliflik maliyyəsinin belə icmalar üçün daha əlçatan olmasını müdafiə edir. Mütəxəssislərin fikrincə, yerli icmalara birbaşa dəstək onların dolanışıq imkanlarını qorumaqla yanaşı, ekosistemlərə düşən təzyiqi də azalda bilər.

Özəl sektorun təbiətin qorunmasına töhfəsi də müzakirə olunur. Genetik resurslar haqqında rəqəmsal ardıcıllıq məlumatlarından kommersiya məqsədilə istifadədən əldə olunan faydaların bölüşdürülməsi üçün yaradılmış Cali Fonduna vəsaitlərin məhdud həcmdə daxil olması narahatlıq doğurur. Fondun məqsədi ildə 1 milyard dollar toplamaqdır. Resursların ən azı yarısının yerli xalqların və icmaların müəyyən etdiyi ehtiyaclara yönəldilməsi nəzərdə tutulur. Bu mexanizmin effektivliyi şirkətlərin töhfələrindən və vəsaitlərin ədalətli bölüşdürülməsindən asılı olacaq.

Yerli xalqların hüquqlarının qorunması da danışıqların əsas istiqamətlərindəndir. Qlobal çərçivə biomüxtəlifliklə bağlı qərarların qəbulunda inklüziv iştirakı, informasiyaya və ədalət mühakiməsinə çıxışı, yerli xalqların hüquqlarına hörməti və ətraf mühit müdafiəçilərinin qorunmasını nəzərdə tutur. Bununla belə, yerli icmaların qərarlara real təsiri, ənənəvi biliklərin qorunması və maliyyə resurslarına çıxışla bağlı məsələlər hələ də tam həllini tapmayıb.

Konfransda zərərli subsidiyaların azaldılması məsələsi də diqqət mərkəzindədir. Qlobal çərçivə 2030-cu ilədək biomüxtəlifliyə zərər verən subsidiyalar və digər təşviqlərin hər il ən azı 500 milyard dollar azaldılmasını nəzərdə tutur. Lakin bu dəyişikliklər fermerlərin, balıqçıların və dövlət dəstəyindən asılı olan digər qrupların dolanışıq imkanları nəzərə alınmaqla həyata keçirilməlidir.

COP17-nin yekun nəticəsi hökumətlərin maliyyə öhdəliklərini konkret tədbirlərə çevirə bilməsindən asılı olacaq. Bunun üçün yalnız daha çox vəsait toplamaq deyil, həmin vəsaitin şəffaf və ədalətli bölüşdürülməsi, yerli icmaların qərarlarda iştirakı və hüquqlarının qorunması da vacibdir. Sammitin əsas sınağı qlobal vədlərin real nəticələrə çevrilməsidir.