Müasir geosiyasi reallıqlar və Azərbaycanın sülh gündəliyi - ŞƏRH

2026-cı il mayın 4-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Avropa Siyasi Birliyinin 8-ci Zirvə Toplantısında çıxışı zamanı regionda və beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən mühüm proseslərə toxunmuş, Azərbaycanın mövqeyini bir sıra istiqamətlər üzrə beynəlxalq auditoriyaya çatdırmışdır. Çıxışda əsas diqqət sülh prosesi, beynəlxalq təşkilatların regional məsələlərə münasibəti, islamafobiya meyilləri və regional nəqliyyat-kommunikasiya layihələrinin perspektivlərinə yönəlmişdir. Bu məsələlər yalnız regional deyil, həm də qlobal siyasi müzakirələrin mühüm tərkib hissəsinə çevrilməkdədir.

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində sülh məsələsi ən aktual mövzulardan biri olaraq qalır. Xüsusilə uzun illər münaqişə yaşamış regionlarda davamlı sabitliyin təmin olunması yalnız siyasi sənədlərlə deyil, qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması ilə də mümkündür. Azərbaycan son illərdə regionda yeni əməkdaşlıq platformalarının yaradılması və kommunikasiyaların açılması istiqamətində təşəbbüslərlə çıxış etmişdir. Bu baxımdan rəsmi Bakının mövqeyi ondan ibarətdir ki, Cənubi Qafqaz artıq qarşıdurma deyil, əməkdaşlıq regionuna çevrilməlidir.

Cənab Prezidentin çıxışında diqqət çəkən əsas məqamlardan biri də Avropa Parlamenti və Avropa Şurası Parlament Assambleyasının bəzi hallarda regional məsələlərə fərqli və ya ikili standartla yanaşması ilə bağlı fikirlər olmuşdur. Beynəlxalq hüquq prinsiplərinin universal xarakter daşıdığı nəzərə alınarsa, müxtəlif ölkələrə münasibətdə fərqli meyarların tətbiqi beynəlxalq təşkilatların obyektivliyinə dair suallar doğura bilər. Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində bu cür yanaşmalar “ikili standartlar” anlayışı ilə xarakterizə edilir. Bir çox politoloqlar hesab edir ki, qlobal institutların etibarlılığı məhz onların hadisələrə vahid hüquqi və siyasi prinsiplər əsasında yanaşmasından asılıdır.

Bu kontekstdə Azərbaycanın mövqeyi daha çox beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə əsaslanan münasibətin vacibliyini vurğulayır. Xüsusilə ərazi bütövlüyü, dövlət suverenliyi və sərhədlərin toxunulmazlığı prinsiplərinin selektiv şəkildə deyil, bütün dövlətlər üçün eyni şəkildə tətbiqi beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin əsas şərtlərindən biri hesab olunur. Əks halda beynəlxalq təşkilatların qərar və qətnamələrinə etimadın azalması ehtimalı artır.

Çıxış zamanı toxunulan digər mühüm məsələlərdən biri islamafobiya problemi olmuşdur. Son illərdə dünyanın müxtəlif regionlarında dini və etnik zəmində ayrı-seçkilik hallarının artması beynəlxalq ictimaiyyəti ciddi şəkildə narahat edir. Xüsusilə müsəlman icmalarına qarşı mənfi stereotiplərin formalaşdırılması, dini dəyərlərin təhqir olunması və ayrı-seçkilik xarakterli çağırışların yayılması sosial harmoniyaya mənfi təsir göstərir. İslamafobiya yalnız dini məsələ deyil, eyni zamanda insan hüquqları və multikulturalizm prinsipləri ilə bağlı problemdir.

Azərbaycan tarixən müxtəlif dinlərin və mədəniyyətlərin birgə yaşadığı məkan kimi tanınmışdır. Ölkədə tolerantlıq və multikulturalizm siyasəti dövlət səviyyəsində təşviq olunur. Bu səbəbdən Azərbaycanın beynəlxalq platformalarda islamafobiya ilə bağlı məsələlər qaldırması təsadüfi deyil. Müasir dövrdə dinlərarası dialoqun gücləndirilməsi, qarşılıqlı hörmətin təşviqi və radikal meyillərin qarşısının alınması beynəlxalq təhlükəsizlik baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Cənab Prezidentin çıxışında regional kommunikasiya xətlərinin açılması və Ermənistanın Azərbaycan ərazisindən keçməklə yük daşımaları məsələsinə də toxunulmuşdur. Bu məsələ regionun iqtisadi gələcəyi baxımından strateji əhəmiyyətə malikdir. Nəqliyyat və logistika layihələri yalnız iqtisadi dividendlər gətirmir, eyni zamanda dövlətlər arasında qarşılıqlı asılılığı artıraraq siyasi münasibətlərin normallaşmasına da müsbət təsir göstərir. Tarixi təcrübə göstərir ki, iqtisadi inteqrasiya bir çox hallarda siyasi sabitliyin möhkəmlənməsinə xidmət edir.

Cənubi Qafqaz regionu coğrafi baxımdan Avropa ilə Asiyanı birləşdirən mühüm tranzit məkan hesab olunur. Bu baxımdan yeni nəqliyyat marşrutlarının formalaşması region ölkələrinin iqtisadi imkanlarını genişləndirə bilər. Azərbaycanın təşəbbüs göstərdiyi bir sıra beynəlxalq layihələr artıq Avrasiyanın enerji və nəqliyyat xəritəsində mühüm yer tutur. Əgər regional əməkdaşlıq dərinləşərsə, bu həm iqtisadi inkişafı sürətləndirə, həm də uzunmüddətli sülhün formalaşmasına töhfə verə bilər.

Bununla yanaşı, regionda davamlı sülhün əldə olunması üçün yalnız siyasi bəyanatlar kifayət etmir. Qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması, beynəlxalq hüquqa hörmət və regional əməkdaşlıq mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi əsas şərtlərdən hesab olunur. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin təhlükəsizliyi artıq təkcə hərbi amillərlə deyil, iqtisadi, humanitar və kommunikasiya əlaqələri ilə də ölçülür.

Beləliklə, qeyd edə bilərik ki, Avropa Siyasi Birliyinin Zirvə Toplantısında səsləndirilən fikirlər Azərbaycanın regional proseslərə dair baxışını və prioritetlərini əks etdirirdi. Sülh təşəbbüsləri, beynəlxalq təşkilatların obyektiv fəaliyyətinə çağırış, islamafobiya ilə mübarizə və regional kommunikasiyaların açılması kimi məsələlər yalnız bir ölkənin deyil, bütövlükdə beynəlxalq ictimaiyyətin gündəmində duran vacib mövzulardır. Müasir dövrdə geosiyasi sabitliyin qorunması üçün dövlətlər arasında qarşılıqlı hörmətə, beynəlxalq hüquqa və konstruktiv dialoqa əsaslanan münasibətlərin inkişafı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Ramil Bayramov

Bakı Dövlət Universitetinin Azərbaycan dilçiliyi

kafedrasının baş müəllimi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru