Azərbaycan memarlığı milli mədəniyyətimizin ən zəngin sahələrindən biridir - ŞƏRH

Azərbaycan xalqı minilliklər boyu zəngin mədəniyyət yaratmış xalqlardan biridir. Bu mədəniyyət yalnız xalq mahnılarında, dastanlarda və klassik poeziyada deyil, həm də daşlara həkk olunan memarlıq nümunələrində yaşayır. Tariximizin hər dövrü xalqımızın dünyagörüşünü, estetik zövqünü və milli kimliyini müxtəlif sənət sahələrində əks etdirmişdir. Bu baxımdan Azərbaycan memarlığı xalqımızın mənəvi yaddaşı, daşlaşmış tarix kitabı hesab oluna bilər. Biz təkcə musiqimizlə, muğamımızla və poeziyamızla deyil, eyni zamanda qədim memarlıq abidələrimizlə də qürur duyuruq. Çünki həmin abidələr xalqımızın keçmişini bu günə gətirən canlı şahidlərdir.

Azərbaycan coğrafi mövqeyinə görə qədim zamanlardan müxtəlif sivilizasiyaların qovuşduğu məkan olmuşdur. Bu səbəbdən ölkəmizdə yaranan memarlıq nümunələri həm Şərq incəsənətinin zərifliyini, həm də yerli milli xüsusiyyətləri özündə birləşdirir. Azərbaycanın qədim şəhərləri, qalaları, məscidləri, karvansaraları və sarayları xalqımızın yüksək mədəni səviyyəsinin göstəricisidir. Hər daşında tarix nəfəs alan bu abidələr milli kimliyimizin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir.

Azərbaycan memarlığından danışarkən ilk növbədə qədim şəhərimiz olan İçərişəhər yada düşür. İçərişəhər əsrlərin sınağından çıxaraq bu günə qədər qorunub saxlanmış nadir memarlıq komplekslərindəndir. Dar küçələri, qədim tikililəri və qala divarları xalqımızın keçmiş həyat tərzini əks etdirir. İçərişəhərdə yerləşən Qız Qalası Azərbaycan memarlığının ən sirli və möhtəşəm nümunələrindən biridir. Qalanın tarixi haqqında müxtəlif rəvayətlər mövcuddur. Bu abidə təkcə memarlıq əsəri deyil, həm də xalq yaradıcılığında mühüm yer tutan bir simvoldur. Şairlərimiz və yazıçılarımız əsərlərində Qız Qalasını məhəbbətin, sədaqətin və əzəmətin rəmzi kimi təqdim etmişlər.

İçərişəhərin digər mühüm memarlıq incisi isə Şirvanşahlar Sarayıdır. XV əsrdə inşa edilmiş bu saray kompleksi Azərbaycan memarlıq məktəbinin ən yüksək nailiyyətlərindən hesab olunur. Sarayın daş üzərində işlənmiş naxışları, tağları və memarlıq quruluşu xalqımızın incə estetik zövqünü nümayiş etdirir. Burada memarlıqla incəsənət bir-birini tamamlayır. Sarayın hər guşəsində tariximizin izlərini görmək mümkündür. Bu baxımdan memarlıq yalnız tikinti sənəti deyil, həm də xalqın mənəvi dünyasını əks etdirən mədəniyyət hadisəsidir.

Azərbaycanın qədim memarlıq nümunələri təkcə Bakı ilə məhdudlaşmır. Ölkəmizin müxtəlif bölgələrində yerləşən tarixi abidələr də milli irsimizin zənginliyini göstərir. Mömünə Xatun Türbəsi memarlıq sənətimizin ən dəyərli incilərindəndir. XII əsrdə böyük memar Əcəmi Naxçıvani tərəfindən tikilmiş bu abidə Şərq memarlığının şah əsərlərindən biri hesab olunur. Türbənin üzərindəki həndəsi ornamentlər və kufi yazılar qədim Azərbaycan memarlığının nə qədər inkişaf etdiyini sübut edir. Əcəmi Naxçıvani memarlıq sənətində elə bir məktəb yaratmışdır ki, onun təsiri sonrakı əsrlərdə də davam etmişdir.

Azərbaycan memarlığında dini abidələrin də xüsusi yeri vardır. Məscidlər, türbələr və ziyarətgahlar xalqımızın mənəvi dəyərlərini yaşadan müqəddəs məkanlardır. Bibiheybət Məscidi həm dini, həm də memarlıq baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu məscid xalqımızın milli-mənəvi birliyinin simvollarından biri hesab edilir. Eyni zamanda, Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yerləşən qədim məscidlər və dini tikililər xalqımızın tarix boyu öz mənəvi dəyərlərinə bağlı olduğunu göstərir.

Azərbaycanın memarlıq tarixində qalalar və müdafiə tikililəri də mühüm yer tutur. Əlincəqala xalqımızın qəhrəmanlıq tarixini yaşadan abidələrdəndir. Uca dağların zirvəsində yerləşən bu qala əsrlər boyu yadelli hücumlarına qarşı mübarizənin simvolu olmuşdur. Qalanın möhkəmliyi və strateji quruluşu qədim memarlarımızın yüksək bilik və bacarıqlarından xəbər verir. Bu kimi abidələr göstərir ki, memarlıq yalnız gözəllik yaratmaq deyil, həm də xalqın təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi daşıyırdı.

Azərbaycan memarlığı ilə ədəbiyyat arasında da sıx əlaqə vardır. Klassik şairlərimiz qədim şəhərlərimizi, saraylarımızı və qalalarımızı öz əsərlərində tərənnüm etmişlər. Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani və Məhəmməd Füzuli kimi böyük sənətkarların yaradıcılığında vətən sevgisi ilə yanaşı, doğma yurdun gözəllikləri də xüsusi yer tutur. Onların təsvir etdiyi saraylar, bağlar və şəhərlər xalqımızın qədim mədəniyyətini yaşadan mənəvi xəzinəyə çevrilmişdir. Beləliklə, memarlıq və ədəbiyyat bir-birini tamamlayaraq milli mədəniyyətimizin bütöv mənzərəsini yaradır.

Müasir dövrdə də Azərbaycan memarlıq ənənələrini yaşatmaqdadır. Paytaxt Bakı qədimliklə müasirliyin vəhdət təşkil etdiyi şəhərlərdən biridir. Bir tərəfdə əsrlərin yadigarı olan İçərişəhər, digər tərəfdə isə müasir memarlıq nümunələri Azərbaycanın inkişafını və yeniləşən simasını nümayiş etdirir. Lakin xalqımız üçün ən vacib məsələ qədim irsimizin qorunmasıdır. Çünki tarixini qoruyan xalq gələcəyini də möhkəm qurmağı bacarır.

Azərbaycan xalqı öz qədim memarlıq abidələri ilə haqlı olaraq fəxr edir. Bu abidələr xalqımızın milli ruhunu, estetik düşüncəsini və yaradıcılıq qüdrətini əks etdirir. Hər daşında bir tarix, hər divarında bir sənət nümunəsi yaşayan bu əsərlər bizim keçmişimizlə gələcəyimiz arasında körpü rolunu oynayır. Biz musiqimizdə muğamın ecazı ilə, poeziyamızda söz sənətinin qüdrəti ilə necə qürur duyuruqsa, memarlığımızla da eyni dərəcədə fəxr etməliyik. Çünki memarlıq xalqın daşlara yazılmış tarixidir.

Azərbaycan memarlığı milli mədəniyyətimizin ən zəngin sahələrindən biridir. Tarixi abidələrimiz xalqımızın qədim və şərəfli keçmişindən xəbər verir. Bu abidələri qorumaq və gələcək nəsillərə çatdırmaq hər birimizin mənəvi borcudur. Çünki qədim tarixini yaşadan xalq heç vaxt öz milli kimliyini itirməz. Azərbaycan xalqı da əsrlər boyu yaratdığı zəngin mədəni irs ilə dünya xalqları arasında seçilmiş və bu gün də həmin irsi qürurla yaşatmaqdadır.

Çinarə Məmmədova

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatının fəalı