Ankara Zirvəsi - ANALİZ

NATO Soyuq Müharibədən bəri ən böyük birlik sınaqları ilə üzləşir

Ankara sammiti NATO-nun gələcəyini müəyyən edəcək. Zirvə görüşündə ittifaq liderləri hərbi məsuliyyətlərin bölüşdürülməsi, döyüş hazırlığının artırılması və alyansın sürətlə dəyişən dünyada rolunun mümkün təkamülünü müzakirə edəcəklər.

NATO sammiti 7-8 iyul tarixlərində Ankarada keçiriləcək. Bu sammit gərgin beynəlxalq mühit və Soyuq Müharibənin sonundan bəri görünməyən qlobal sistemdə əhəmiyyətli dəyişikliklər dövrü fonunda keçiriləcək. Sammit, beynəlxalq böhranların idarə olunması və hərbi müdaxilənin limitləri ilə bağlı ittifaq daxilində əhəmiyyətli fikir ayrılıqlarını üzə çıxaran son ABŞ-İran münaqişəsindən bir neçə həftə sonra baş tutacaq. Bu sammit həmçinin ABŞ və onun Avropa müttəfiqləri arasındakı münasibətlərin təbiəti, eləcə də tədricən çoxqütblü hala gələn dünyada alyansın özünün gələcəyi ilə bağlı uzun müddətdir davam edən və aktual sualları yenidən gündəmə gətirib. Zirvə toplantısının müstəsna əhəmiyyəti, Qərb təhlükəsizlik sisteminin Ukraynadakı münaqişədən Yaxın Şərq və Hind-Sakit okean bölgəsində artan gərginliyə qədər bir-biri ilə əlaqəli çətinliklərlə üzləşdiyi bir vaxtda, onun tipik bir protokol görüşü deyil, dönüş nöqtəsi olmasıdır. NATO zirvə toplantılarının tez-tez kritik məqamlarda, alyansın prioritetlərini yenidən nəzərdən keçirmək və gələcək istiqamətini müəyyən etmək üçün strateji qərarlar qəbul edilməli olduğu zaman keçirildiyi məlumdur.

Xatırladaq ki, NATO 4 aprel 1949-cu ildə on iki Qərb ölkəsi tərəfindən Soyuq Müharibə dövründə Sovet təsirinə qarşı çıxmaq üçün yaradılmışdır. Onilliklər ərzində alyansın məqsədləri əsasən Avropa və Şimali Amerikanın kollektiv müdafiəsi ilə məhdudlaşırdı. Lakin 1990-cı illərin əvvəllərində Sovet İttifaqının dağılması ABŞ və müttəfiqlərini alyansın rolunu və missiyasını ənənəvi sərhədlərindən kənara çıxarmağa sövq etdi. 1990-cı illərin ortalarına qədər NATO-nun fəaliyyət dairəsi əhəmiyyətli dərəcədə genişləndi, qlobal miqyas aldı, müdaxilələr getdikcə humanitar əsaslarla və dini azlıqların qorunması ilə haqlı hesab edildi. Nəticədə, NATO tədricən beynəlxalq oyunçu kimi ortaya çıxdı və kollektiv təhlükəsizlik, terrorizmə qarşı mübarizə və beynəlxalq böhranların idarə olunması bayrağı altında çoxsaylı böhran və münaqişələrdə iştirak etdi.

O vaxtdan bəri, ittifaq Balkanlardan və Əfqanıstandan Liviyaya qədər bir sıra mübahisəli beynəlxalq əməliyyatlarda iştirak edib. 2003-cü il İraq müharibəsi Qərbin hərbi müdaxilələrinin təbiəti, onların məqsədləri və infrastrukturun, sənaye, kənd təsərrüfatı, iqtisadi və şəhər obyektlərinin geniş şəkildə məhv edilməsi səbəbindən ən mübahisəli epizodlardan biri olaraq qalır. Bu, müharibənin mənşəyi ilə bağlı mübahisələr və sonrakı araşdırmalar, tənqidlər və həm ABŞ daxilində, həm də xaricində inkarlar nəzərə alınmaqla xüsusilə əhəmiyyətlidir.

Qarşıdan gələn sammitin əsasən müdafiə xərclərinə yönəlməsi gözlənilir, çünki ABŞ Avropa müttəfiqlərini ittifaqın ümumi büdcəsinə töhfələrini artırmağa inandırmağa çalışır. Zirvə toplantısında həmçinin ABŞ-ın Avropadakı bəzi hərbi öhdəliklərinin azaldılması ilə bağlı xəbərlər fonunda ittifaq daxilində hərbi məsuliyyətlərin yenidən bölüşdürülməsi müzakirə olunacaq. Bu, bir neçə Avropa paytaxtında Amerika "təhlükəsizlik çətiri"nin gələcəyi ilə bağlı narahatlıqlar yaradıb.

Digər vacib məsələlərə Ukraynaya davamlı hərbi və siyasi dəstək, birgə müdafiə müəssisələrinin inkişafı, NATO qüvvələrinin döyüş hazırlığının artırılması və beynəlxalq dəniz yollarının təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, xüsusən də Fars körfəzi bölgəsində və Hörmüz boğazında baş verən son hadisələr fonunda daxildir.

Bu dəyişikliklər fonunda Türkiyənin rolu ittifaqın gələcəyini müəyyən edən əsas amilə çevrilir. Bu gün o, artıq sadəcə NATO-nun ən böyük ordularından birinə malik bir ölkə deyil, Qara dəniz bölgəsini, Yaxın Şərqi, Orta Asiyanı və Afrikanı əhatə edən geniş siyasi, iqtisadi və hərbi-siyasi əlaqələrə malik nüfuzlu regional gücdür. Son illərdə Türkiyə NATO öhdəliklərini milli maraqları ilə uğurla tarazlaşdıraraq müxtəlif beynəlxalq məsələlərin həllində çevikliyini qoruyub saxlamağa imkan verib.

Zirvə görüşünün Ankarada keçirilməsi, xüsusilə bölgədəki dərin dəyişikliklər fonunda, Türkiyənin strateji rolu və regional böhranların həllindəki əhəmiyyəti barədə ittifaq daxilində artan bir anlayışı əks etdirir. Görüşün Türkiyənin NATO daxilindəki mövqeyini gücləndirməsi və qarşıdakı illərdə təhlükəsizlik məsələlərinə təsirini artırması mümkündür.