Ana dilimiz milli varlığımızın ifadəsidir - ŞƏRH

Hər bir xalqı tanıdan, onun kimliyini yaşadan ən mühüm dəyərlərdən biri ana dilidir. Dil illər, əsrlər keçdikcə sadəcə ünsiyyət vasitəsi olaraq qalmır, xalqın tarixini, düşüncəsini, mədəniyyətini və yaddaşını özündə yaşadır. Azərbaycan dili də xalqımızın uzun əsrlər ərzində qoruyub zənginləşdirdiyi, bu günə çatdırdığı ən qiymətli sərvətlərimizdəndir.

Avqustun 1-i ölkəmizdə Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü kimi qeyd olunur. Bu tarix dilimizin keçdiyi yola nəzər salmaq, onun qorunması və inkişafı üçün görülən işləri xatırlamaq baxımından xüsusi məna daşıyır. Çünki bu gün sərbəst danışdığımız, yazdığımız, təhsil aldığımız Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi möhkəmlənməsinin arxasında uzun bir yol dayanır.

Bu yoldan danışarkən Ulu Öndər Heydər Əliyevin Azərbaycan dilinə münasibətini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Onun siyasi fəaliyyətində ana dili məsələsi daim diqqətdə olub. Heydər Əliyev dilə xalqın milli varlığının bir hissəsi kimi yanaşır, onun qorunmasını milli kimliyin qorunması ilə bir tuturdu. Bu mövqeyi o, xüsusilə sovet dövründə, milli dillərlə bağlı məsələlərin həssas olduğu bir zamanda açıq şəkildə ortaya qoyurdu.

Həmin illərin siyasi mühiti bugünkü reallıqlardan tamamilə fərqli idi. Sovet İttifaqında rus dili əsas ünsiyyət və idarəçilik dili kimi üstün mövqeyə malik idi. Belə şəraitdə Azərbaycan dilinin hüquqlarının qorunması, dövlət səviyyəsində işlədilməsi və gələcək nəsillərə ötürülməsi ciddi siyasi iradə tələb edirdi. Heydər Əliyev mövcud məhdudiyyətlərə baxmayaraq, bu məsələdə geri çəkilmədi. Ana dilinin cəmiyyətdəki yerinin qorunmasına çalışdı, ziyalıların, elm və mədəniyyət xadimlərinin bu məsələyə diqqət göstərməsini vacib saydı.

1978-ci ildə Azərbaycan SSR-in yeni Konstitusiyası hazırlanarkən dil məsələsi də gündəmdə idi. Nəticədə Azərbaycan dilinin dövlət dili olması Konstitusiyada öz əksini tapdı. Həmin dövrün şərtlərini nəzərə aldıqda bunun sıradan bir qərar olmadığını görmək mümkündür. Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi Konstitusiyada yer alması onun hüquqi mövqeyinin qorunmasına imkan verdi. Eyni zamanda bu, xalqın öz dilinə bağlılığının mühüm ifadəsi idi.

Heydər Əliyevin ana dili ilə bağlı mövqeyində təhsil məsələsi də diqqətdən kənarda qalmırdı. O, vətəndaşların təhsil hüququndan danışarkən ana dilində oxumaq imkanını da bu hüququn mühüm tərəflərindən biri hesab edirdi. Bunun səbəbi aydındır. İnsan öz ana dilində yalnız oxuyub-yazmağı öyrənmir. O, həmin dildə öz xalqının tarixini tanıyır, ədəbiyyatını oxuyur, mədəniyyətini mənimsəyir və düşüncəsini formalaşdırır.

Əslində, ana dilinin əhəmiyyəti də burada daha aydın görünür. Dil xalqın yaddaşını özündə saxlayır. Əsrlər əvvəl yaranmış bir ifadə, nəsildən-nəslə keçən bir atalar sözü, dastan və ya ədəbi əsər bu gün bizə yalnız sözlər çatdırmır. Onların içərisində həmin dövrün düşüncəsi, həyat tərzi və mənəvi dünyası da yaşayır. Azərbaycan dilinin zənginliyi də yüzillər ərzində formalaşan bu böyük irsdən qaynaqlanır.

Müstəqilliyin bərpasından sonra dil məsələsi artıq yeni şəraitdə qarşıya çıxırdı. Azərbaycan dili müstəqil dövlətin dili idi və onun dövlət idarəçiliyində, təhsildə, elmdə, mədəniyyətdə və ictimai həyatda mövqeyinin möhkəmləndirilməsi qarşıda duran məsələlərdən biri idi.

1995-ci ildə qəbul edilən Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında Azərbaycan dilinin dövlət dili olması təsbit edildi. Sonrakı illərdə dilimizin tətbiq dairəsinin genişləndirilməsi, ədəbi dil normalarının qorunması və dövlət dilindən istifadənin yaxşılaşdırılması ilə bağlı addımlar atıldı. Beləliklə, ana dilinə münasibət yalnız mənəvi məsələ olaraq qalmadı, dövlət siyasətinin də tərkib hissəsinə çevrildi.

Dil tariximizdə mühüm hadisələrdən biri latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçidlə bağlıdır. 2001-ci il avqustun 1-dən ölkədə latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçid tam təmin edildi. Həmin il Heydər Əliyevin imzaladığı Fərmanla avqustun 1-i Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü elan olundu.

Bu günün qeyd olunmasının özündə də mühüm bir məna var. Əlifba dilin yazılı şəkildə yaşamasına xidmət edir. Biz keçmiş nəsillərin yaratdığı əsərləri yazı vasitəsilə oxuyur, bugünkü düşüncəmizi yazıya köçürür və gələcəyə ötürürük. Ona görə dil və əlifba bir xalqın mədəni yaddaşından ayrı təsəvvür edilə bilməz.

Bu gün Azərbaycan dilinin qarşısında sovet dövründəki çətinliklər yoxdur, amma zaman dəyişdikcə başqa məsələlər meydana çıxır. İnternetin və sosial şəbəkələrin həyatımızda böyük yer tutması, xarici dillərlə gündəlik təmasın artması danışıq və yazı dilimizə də təsirsiz ötüşmür. Bəzən Azərbaycan dilində qarşılığı olan sözlərin əvəzinə səbəbsiz yerə xarici ifadələr işlədilir, yazıda sözlərin düzgün formasına diqqət edilmir. Bunları xırda məsələ hesab etmək olar, amma dilə münasibət məhz gündəlik istifadədən başlayır.

Təbii ki, xarici dil bilmək müasir dövrün tələbidir. İnsan nə qədər çox dil bilirsə, bir o qədər çox mənbəyə, məlumata və mədəniyyətə çıxış əldə edir. Burada əsas məsələ başqa dilləri öyrənmək deyil, öz dilimizi ikinci plana keçirməməkdir. Azərbaycan dilində düzgün danışmaq, fikri aydın ifadə etmək, sözlərimizin mənasını bilmək və dilimizin imkanlarından istifadə etmək hər birimiz üçün vacibdir.

Xüsusilə uşaqların və gənclərin ana dilinə münasibəti gələcək baxımından önəmlidir. Uşaq ilk sözlərini ailədə eşidir. Sonra məktəbə gedir, kitablarla tanış olur, yazmağı, fikrini ifadə etməyi öyrənir. Əgər ailədə düzgün danışığa, məktəbdə isə mütaliəyə və yazı mədəniyyətinə diqqət yetirilirsə, uşaq da dilə fərqli münasibətlə böyüyür. Buna görə ana dilinin qorunmasını yalnız dövlətin və ya dilçi alimlərin işi hesab etmək düzgün olmazdı.

Bu məsuliyyət mətbuatın üzərinə də düşür. Televiziyada səslənən, qəzetdə yazılan, internet səhifələrində yayımlanan söz qısa zamanda böyük auditoriyaya çatır. İnsanlar eşitdikləri və oxuduqları ifadələri gündəlik nitqlərində istifadə edirlər. Ona görə ictimaiyyətə təqdim edilən hər bir mətn və çıxışda Azərbaycan dilinin normalarına diqqət göstərilməsi dil mədəniyyətinin qorunmasına birbaşa təsir edir.

Azərbaycan dili bu gün həyatımızın bütün sahələrində yaşayır. Dövlət sənədləri bu dildə hazırlanır, məktəblərdə dərslər keçirilir, elmi və bədii əsərlər yazılır, filmlər çəkilir, mətbuat fəaliyyət göstərir. Zamanla dilimizə yeni anlayışlar daxil olur, yeni sözlər yaranır. Bu, təbii prosesdir. Dil zamanla ayaqlaşmalı, yeni anlayışları ifadə edə bilməlidir. Bununla yanaşı, onun özünəməxsusluğunu və zəngin söz ehtiyatını qorumaq da unudulmamalıdır.

Bu gün Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi möhkəm mövqeyə sahib olmasından danışarkən Heydər Əliyevin bu istiqamətdə gördüyü işlər tariximizin mühüm səhifələrindən biri kimi qarşımıza çıxır. Hələ sovet dövründə dil məsələsində nümayiş etdirdiyi mövqe, 1978-ci il Konstitusiyasında Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təsbit olunması, müstəqillik illərində dilimizin hüquqi mövqeyinin gücləndirilməsi və latın qrafikalı əlifbaya keçidin başa çatdırılması bu yolun ayrı-ayrı mərhələləridir.

1 Avqust – Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü bütün bunları bir daha xatırlamaq üçün gözəl fürsətdir. Amma ana dilinə münasibət bir günlə məhdudlaşmamalıdır. Dil gündəlik həyatımızın içindədir. Evdə danışdığımız sözdə də, məktəbdə yazılan cümlədə də, kitabda, mətbuatda, televiziyada və sosial şəbəkədə də yaşayır.

Ana dilimizi qorumağın ən sadə yolu ondan düzgün istifadə etməkdir. Dilimizi sevmək, onun sözlərinə və ifadə imkanlarına bələd olmaq, uşaqlarımıza sevdirmək və gələcək nəsillərə zəngin şəkildə ötürmək bizim üzərimizə düşən məsuliyyətdir. Çünki Azərbaycan dili bizə yalnız keçmişdən qalan miras deyil. O, bu günümüzün dili və gələcəyə aparacağımız milli sərvətimizdir.

Dil yaşadıqca xalqın yaddaşı da yaşayır. Azərbaycan dili isə əsrlər boyu olduğu kimi, bu gün də xalqımızın tarixini, mədəniyyətini, düşüncəsini və milli ruhunu özündə yaşatmağa davam edir.

Nigar Abbaszadə

Yeni Azərbaycan Partiyası Nərimanov rayon təşkilatının mühasibi