Yeni reallıqlar fonunda köhnə ritorika: diplomatik səfərə Ermənistanın reaksiyası - ŞƏRH

Qarabağ və Şərqi Zəngəzura diplomatik korpusun səfəri yalnız bölgədə gedən bərpa prosesinin nümayişi deyil, həm də Azərbaycanın yaratdığı yeni reallıqların beynəlxalq nümayəndələrin gözü qarşısında təqdim olunması baxımından mühüm hadisədir
Bəzən bir səfər uzun-uzadı siyasi bəyanatlardan daha çox mətləbi üzə çıxarır. Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin sentyabrın 11–12-də Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri də məhz belə hadisələrdən biri oldu. 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən nümayəndələrin iştirakı ilə keçirilən səfər zamanı diplomatlar Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərdə aparılan bərpa-quruculuq işləri, sosial-iqtisadi layihələr və tarixi-mədəni irsin qorunması istiqamətində görülən tədbirlərlə yerində tanış oldular.
Səfərin əhəmiyyəti yalnız nümayəndə heyətinin bölgəyə getməsi ilə məhdudlaşmır. Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, beynəlxalq diplomatik korpus Azərbaycan ərazilərindəki mövcud vəziyyəti birbaşa müşahidə etmək imkanı əldə edib. Buna paralel olaraq, səfərin Ermənistanın bəzi siyasi və ictimai dairələrində kəskin reaksiyalara səbəb olması da diqqətdən yayınmadı.
Ermənistanda səfərə münasibətdə səsləndirilən sərt fikirlər Azərbaycan ictimaiyyətində haqlı suallar doğurub. Azərbaycanın mövqeyinə görə, öz suveren ərazisində diplomatik nümayəndələri qəbul etməsi ölkənin təbii hüququdur. Bu səbəbdən xarici diplomatların Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinin etiraz predmetinə çevrilməsi yeni reallıqların qəbul edilməsi ilə bağlı problem olduğunu göstərən amil kimi qiymətləndirilir.
Sülh yalnız sənədlərin imzalanması deyil, həm də yeni siyasi reallıqların qəbul edilməsidir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi ilə bağlı prinsipial mövqe məhz bu kontekstdə nəzərdən keçirilməlidir.
Diplomatik korpusun Azərbaycan ərazisində səfər etməsi Azərbaycanın öz qərarıdır.
Burada əsas sual sadədir: Azərbaycanın suveren ərazisində hansı diplomatik tədbirin keçirilməsi barədə qərarı kim verməlidir? Cavab beynəlxalq münasibətlərin fundamental prinsiplərindən irəli gəlir — hər bir dövlət öz ərazisində həyata keçirilən fəaliyyətə dair qərar qəbul etmək hüququna malikdir.
Qarabağ məsələsinin yalnız siyasi deyil, həm də tarixi və mədəni ölçüsü var. Məhz bu səbəbdən bölgənin keçmişi ilə bağlı fərqli narrativlərin qarşı-qarşıya qoyulması uzun müddətdir davam edən mübahisələrin əsas elementlərindən birinə çevrilib.
Azərbaycan tərəfi hesab edir ki, Qarabağın tarixi və mədəni irsinin yalnız bir etnik çərçivədə təqdim edilməsi regionun mürəkkəb tarixinin birtərəfli izahına gətirib çıxarır. Tarix isə siyasi məqsədlər üçün deyil, elmi mənbələr, arxeoloji materiallar, epiqrafik nümunələr və digər sübutlar əsasında araşdırılmalıdır.
Diplomatik səfərin diqqətçəkən məqamlarından biri Gəncəsər və Xudavəng kimi tarixi abidələrin ziyarət edilməsi olub. Azərbaycan tərəfi bu abidələrin Qafqaz Albaniyası irsi ilə bağlılığını vurğulayır. Ermənistan parlamentinin sədr müavini Ruben Rubinyan isə Azərbaycan rəsmilərinin bu istiqamətdəki açıqlamalarını əsassız və sülh prosesinə fayda verməyən mövqe kimi qiymətləndirib.
Məsələyə siyasi qarşıdurma prizmasından yanaşmaq əvəzinə, bu abidələrin tarixinin beynəlxalq elmi əməkdaşlıq çərçivəsində araşdırılması daha məhsuldar yanaşma ola bilər. Əsas məqsəd tarixi irsin qorunması, sənədləşdirilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması olmalıdır.
Ermənistan cəmiyyətində Azərbaycanla münasibətlərə dair fərqli siyasi mövqelər mövcuddur. Azərbaycan tərəfi isə sərt və revanşist ritorikanın sülh prosesinə mənfi təsir göstərə biləcəyini bildirir.
Bu baxımdan Ermənistan hakimiyyətinin konkret siyasi qüvvələrə münasibətini qiymətləndirərkən yalnız siyasi bəyanatlara deyil, konkret addımlara da diqqət yetirmək lazımdır. Sülh prosesinin davamlılığı üçün əsas məsələ revanşist ritorikanın siyasi gündəmi müəyyən etməsinə imkan verilməməsidir.
Ermənistan parlamentinin sədr müavini Ruben Rubinyanın diplomatik səfərlə bağlı açıqlaması Azərbaycanda ciddi tənqidə səbəb olub.
Parlament rəhbərliyində təmsil olunan şəxslərin bəyanatları siyasi çəkisinə görə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən belə açıqlamaların qarşılıqlı etimadı zəiflətməməsi və sülh gündəliyinə xələl gətirməməsi xüsusilə vacibdir.
Azərbaycan ictimai-siyasi diskursunda Ermənistanın bəzi mövqeləri sülh prosesinə münasibətdə qeyri-səmimilik kimi qiymətləndirilir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tanınması ilə onun ərazisinə diplomatik səfərlərə etiraz arasında ziddiyyət mövcuddur.
Digər tərəfdən, Ermənistan hökumətinin mövqeyini ölkədəki bütün siyasi qüvvələrin mövqeyi ilə eyniləşdirmək düzgün olmaz. Ona görə də bu məsələdə ən mühüm meyar siyasi bəyanatlarla real davranış arasındakı uyğunluqdur.
Qarabağdakı tarixi-mədəni irsin müzakirə edildiyi bir vaxtda indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların tarixi-mədəni irsi məsələsinin də gündəmə gətirilməsi təbiidir. Azərbaycan tərəfi müxtəlif illərdə həmin ərazilərdə məscidlərin, qəbiristanlıqların, yaşayış məntəqələrinin və digər tarixi obyektlərin dağıdılması və ya dəyişdirilməsi ilə bağlı məlumatlar təqdim edib.
Bu məsələdə ən düzgün yanaşma qarşılıqlı ittihamların artırılması deyil, tarixi faktların sənədləşdirilməsi və beynəlxalq ekspertlər tərəfindən araşdırılmasıdır. Mədəni irsin qorunması etnik və siyasi mənsubiyyətdən asılı olmamalıdır. Hansı xalqa məxsus olmasından asılı olmayaraq, hər bir tarixi abidənin qorunması universal prinsip kimi qəbul edilməlidir.
Diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri bir həqiqəti daha aydın göstərdi: bölgədə yeni siyasi, sosial və iqtisadi reallıq formalaşıb. Bu reallığın beynəlxalq diplomatların iştirakı ilə yerində müşahidə edilməsi Azərbaycan üçün həm diplomatik, həm də informasiya baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Lakin davamlı sülh yalnız yeni reallıqların qəbulundan deyil, həm də keçmişin obyektiv qiymətləndirilməsindən keçir. Tarix siyasiləşdirilməməli, mədəni irs siyasi qarşıdurmanın alətinə çevrilməməli, xalqların tarixi yaddaşına hörmət edilməlidir.
Cənubi Qafqazın gələcəyi keçmişin mübahisələrini nə qədər çox təkrarlamağımızdan deyil, həmin mübahisələrdən hansı nəticələri çıxarmağımızdan asılıdır. Suverenliyə hörmət, tarixi faktlara obyektiv yanaşma və mədəni irsin qorunması isə bu gələcəyin ən mühüm dayaqlarıdır.

Sevda Quluyeva
YAP Kəngərli rayon təşkilatının sədri