Gəncəsər və Xudavəng ətrafında mübahisə — Qafqaz Albaniyası irsi iddiaları - ŞƏRH

Qarabağdakı Gəncəsər və Xudavəng (Dadivank) monastır kompleksləri əsrlərdən bəri Erməni Apostol Kilsəsi ilə bağlı fəaliyyət göstərib və erməni dilli kitabələrə malikdir. Eyni zamanda Azərbaycan tərəfi bu abidələrin qədim Qafqaz Albaniyası — regionda mövcud olmuş tarixi xristian dövləti — irsinin bir hissəsi olduğunu israrla vurğulayır. Bu iki narrativin toqquşması indi diplomatik gərginliyin mərkəzində dayanır.

Azərbaycanın arqumentləri

Prezident Administrasiyasının rəhbəri Hikmət Hacıyev sentyabr ayındaki səfər zamanı diplomatlara hər iki kompleksi "qədim Alban xristian irsinin ayrılmaz hissəsi" kimi təqdim edib və abidələrə tarix boyu edilmiş "müdaxilə, dəyişiklik və saxtalaşdırma halları" barədə məlumat verildiyi bildirilib. Azərbaycan tərəfinin ümumi mövqeyi ondan ibarətdir ki, Qafqaz Albaniyasının mövcudluğu dünya tarix elminə məlumdur, bu irs Azərbaycan ərazisində formalaşıb və müasir Azərbaycan dövləti onun varisi olaraq bu abidələri qorumaq öhdəliyi daşıyır. Bu çərçivədə Bakı, Ermənistan ərazisində keçmişdə mövcud olmuş Azərbaycan-müsəlman mədəni izlərinin (məscid, qəbiristanlıq, yaşayış yerləri) sistemli şəkildə dağıdılmasını paralel bir şikayət kimi qaldırır və bunu 1954-cü il Haaqa Konvensiyası və UNESCO-nun mədəni irsin qorunmasına dair prinsipləri kontekstində qiymətləndirir.

Erməni tərəfinin və müstəqil müşahidəçilərin cavabı

Erməni tərəfi və bir sıra beynəlxalq müşahidəçilər bu təqdimatı fərqli qiymətləndirir. Onların əsas arqumenti budur: Gəncəsər və Xudavəngdəki kitabələrin əksəriyyəti erməni dilindədir, komplekslər əsrlərlə Erməni Apostol Kilsəsinin fəaliyyət mərkəzi olub və beynəlxalq elmi ədəbiyyatda uzun müddət erməni dini-mədəni irsi kimi tanınıb. Bu baxımdan "Alban irsi" konsepsiyasının indi önə çəkilməsini onlar 2020-ci ildən sonra bölgə üzərində nəzarəti əldə edən Azərbaycanın erməni izini "silmək" cəhdi kimi şərh edirlər.

Səfər zamanı yayılan görüntülərdə H.Hacıyevin diplomatlara boş səhifəli "qədim əlyazma nümunələri" göstərdiyi və bunun diplomatlar arasında gülüşlə qarşılandığı barədə xəbərlər Ermənistan mediasında geniş yayılıb; erməni analitiklər bunu tarixi faktların təhrif olunması kimi tənqid edib. Bundan başqa, Artsax hüquq müdafiə qrupları diplomatlara ünvanladıqları açıq məktublarda bildirib ki, bu abidələrə baş çəkərkən onların Azərbaycanın nəzarəti altında keçdiyi dövrdə üzləşdiyi dəyişikliklərin də sorğulanmasını istəyirlər.

Həll olunmamış məsələ

Hər iki tərəf qarşı tərəfi mədəni irsin təhrifi və ya dağıdılmasında ittiham edir, lakin regionun uzun müddət qapalı hərbi zona olması səbəbindən müstəqil beynəlxalq ekspertizanın (məsələn, UNESCO missiyalarının) sərbəst giriş və qiymətləndirmə imkanı məhdud olub. Bu, hər iki tərəfin faktiki iddialarının müstəqil şəkildə yoxlanılmasını çətinləşdirir. AB-nin nümayəndəsinin qeyd etdiyi kimi, "abidələrin mənşəyi ilə bağlı narrativ fərqləri" geniş barışıq prosesinin həll etməli olduğu açıq məsələ olaraq qalır — nə Bakının, nə də İrəvanın mövqeyi hazırda tərəfsiz beynəlxalq qurum tərəfindən yekun olaraq təsdiq və ya rədd edilib.

Abbas Pənahov,

Yeni Azərbaycan Partiyası

Nəsimi rayon təşkilatının sədr müavini