Qarabağ və Şərqi Zəngəzur: yeni reallıqların diplomatik müşahidəsi - ŞƏRH

2026-cı il sentyabrın 11–12-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura növbəti səfəri regionda formalaşmış yeni reallıqların beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən yerində müşahidə olunması baxımından mühüm hadisə kimi diqqət çəkdi. 58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nəfərin iştirak etdiyi səfər bir daha göstərdi ki, Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa-quruculuq prosesi beynəlxalq diplomatik dairələrin diqqət mərkəzindədir.
Səfər çərçivəsində xarici diplomatlar Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda görülən genişmiqyaslı işlərlə, sosial-iqtisadi layihələrlə, şəhər və nəqliyyat infrastrukturunun yenidən qurulması, müasir yaşayış məkanlarının yaradılması, eləcə də tarixi-mədəni irsin qorunması istiqamətində həyata keçirilən tədbirlərlə yaxından tanış olublar. Bu baxımdan səfərin əsas əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, diplomatlar regiondakı prosesləri yalnız rəsmi məlumatlar və hesabatlar əsasında deyil, birbaşa yerində müşahidə etmək imkanı əldə ediblər.
Səfər proqramının coğrafiyası da kifayət qədər geniş olub. Diplomatik korpus nümayəndələri Xankəndidəki dəmir yolu və avtobus terminalı kompleksi, Zəfər parkı və Qarabağ Universiteti ilə tanış olub, Şuşanın tarixi və mədəni məkanlarını ziyarət ediblər. Ağdərə və Kəlbəcərdə yerləşən tarixi-dini abidələrə baş çəkilməsi, Kəlbəcərdə İstisu mineral su zavodunun fəaliyyəti ilə tanışlıq və Bal Festivalında iştirak səfərin yalnız siyasi-diplomatik deyil, sosial, iqtisadi və mədəni aspektlərini də əhatə etdiyini göstərib.
Belə səfərlər mühüm bir reallığın beynəlxalq auditoriyaya çatdırılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bu gün müşahidə olunan mənzərə dağıdılmış ərazilərin bərpasından, müasir infrastrukturun yaradılmasından, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulmasından və insanların doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsindən ibarət genişmiqyaslı bir prosesdir. Xarici diplomatların bütün bunları bilavasitə müşahidə etməsi regionda gedən proseslər barədə daha dolğun təsəvvür formalaşdırmağa imkan verir.
Lakin səfərin yaratdığı beynəlxalq diqqətlə yanaşı, Ermənistanın bəzi siyasi dairələri, media nümayəndələri və revanşist qüvvələri tərəfindən nümayiş etdirilən narazılıq da diqqətdən kənarda qalmadı. Ermənistan mediasında səfərə qarşı qərəzli münasibətin ifadə olunması və diplomatik nümayəndələrə təzyiq xarakterli çağırışların səsləndirilməsi Azərbaycanın etirazına səbəb olub. “Sülh Körpüsü” təşəbbüsünün nümayəndələri də bu yanaşmanı tənqid edərək, Azərbaycanın suveren ərazisinə diplomatik səfərin mübahisə predmetinə çevrilməsinin sülh və normallaşma prosesinin ruhuna uyğun olmadığını bildiriblər.
Əslində, burada diqqət çəkən əsas məsələ səfərin özündən daha çox, ona göstərilən reaksiyanın mahiyyətidir. Xarici diplomatların Azərbaycanın suveren ərazisində hərəkət etməsi, ölkənin müxtəlif bölgələri ilə tanış olması və burada həyata keçirilən layihələri yerində müşahidə etməsi Azərbaycanın daxili və suverenlik məsələsidir. Bu baxımdan belə səfərlərin siyasi təzyiq və etiraz mövzusuna çevrilməsi keçmiş münaqişənin müəyyən dairələrin siyasi və ictimai düşüncəsində yaratdığı izlərin hələ də tam aradan qalxmadığını göstərən yanaşma kimi qiymətləndirilə bilər.
Azərbaycanın mövqeyinə görə, bu tip reaksiyalar sülh prosesinin ruhuna uyğun gəlmir və qarşılıqlı etimadın formalaşmasına mənfi təsir göstərə bilər. Çünki regionda dayanıqlı sülhün təmin olunması yalnız siyasi sənədlərin imzalanması ilə yekunlaşmır. Bunun üçün yeni reallıqların qəbul edilməsi, dövlətlərin bir-birinin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmətlə yanaşması, cəmiyyətlərdə düşmənçilik ritorikasının tədricən zəiflədilməsi və qarşılıqlı etimad mühitinin formalaşdırılması da mühüm şərtlər sırasındadır.
Diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinin artıq 22-ci dəfə təşkil olunması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu ardıcıllıq Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərində aparılan bərpa-quruculuq prosesinin beynəlxalq diplomatik nümayəndəliklərin diqqətində olduğunu göstərir. Müxtəlif illərdə təşkil olunan səfərlər zamanı xarici diplomatlar dağıdılmış yaşayış məntəqələri, infrastruktur obyektləri, tarixi və dini abidələr, eləcə də həyata keçirilən yenidənqurma layihələri ilə tanış olublar.
Bu səfərlərin hər biri eyni zamanda Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərində baş verən dəyişikliklərin dinamikasını nümayiş etdirir. Bir vaxtlar münaqişə və dağıntı ilə xarakterizə olunan ərazilərdə bu gün yeni yollar, müasir şəhər infrastrukturu, təhsil və nəqliyyat obyektləri, istehsal müəssisələri və sosial layihələr həyata keçirilir. Şuşanın mədəni irsinin bərpası, Xankəndidə yeni infrastrukturun formalaşdırılması, Kəlbəcər və digər rayonlarda iqtisadi potensialın hərəkətə gətirilməsi regionun gələcək inkişafına hesablanmış genişmiqyaslı strategiyanın tərkib hissəsidir.
Məhz bu mənzərə Ermənistanın bəzi dairələrinin səfərə sərt münasibətini daha diqqətçəkən edir. Çünki regionda artıq yeni siyasi və hüquqi reallıq formalaşıb. Bu reallığın davamlı şəkildə nəzərə alınması və qəbul edilməsi Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gələcəyi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Keçmişin qarşıdurma ritorikasının saxlanılması isə yeni əməkdaşlıq imkanlarının yaranmasına maneə yarada bilər.
Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh və normallaşma gündəminin aktuallığını qoruduğu bir vaxtda əsas diqqət regionun gələcəyinə yönəlməlidir. Revanşist ritorikanın gücləndirilməsi əvəzinə, qarşılıqlı etimadı möhkəmləndirən, suverenliyə və ərazi bütövlüyünə hörmətə əsaslanan konstruktiv yanaşmanın təşviqi daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Qərbi Azərbaycan İcmasının da Ermənistanın diplomatik səfərə reaksiyasını tənqid etməsi və bu cür yanaşmaların sülh prosesinə mənfi təsir göstərə biləcəyini bildirməsi məsələnin regional əhəmiyyətini bir daha gündəmə gətirib.
Bu mənada Qarabağ və Şərqi Zəngəzura təşkil olunan diplomatik səfər yalnız protokol xarakterli tədbir deyil. Bu, Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərində formalaşan yeni reallıqların beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən bilavasitə müşahidə edilməsi, görülən işlərin yerində qiymətləndirilməsi və regionun gələcəyi ilə bağlı təsəvvürlərin daha aydın formalaşması baxımından əhəmiyyətli platformadır.
Azərbaycan artıq ərazi bütövlüyünü və suverenliyini təmin edib və azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı quruculuq mərhələsini davam etdirir. Xarici diplomatların Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərləri isə bu prosesin miqyasını və mahiyyətini yerində görmək üçün mühüm imkan yaradır. Səfərə qarşı səsləndirilən etirazlar isə bu reallığı dəyişmir.
Nəticə etibarilə, diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura növbəti səfəri Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən bərpa-quruculuq işlərinin beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən yerində izlənilməsi baxımından mühüm hadisədir. Eyni zamanda səfərə qarşı Ermənistanda səsləndirilən reaksiyalar regionda yeni reallıqların qəbul edilməsinin və siyasi düşüncədə köhnə qarşıdurma stereotiplərinin aradan qaldırılmasının vacibliyini bir daha göstərir.
Regionun gələcəyi keçmişin qarşıdurma məntiqinin deyil, suverenliyə, ərazi bütövlüyünə, qarşılıqlı hörmətə, etimada və əməkdaşlığa əsaslanan yeni yanaşmanın üzərində qurula bilər. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan quruculuq prosesi isə Azərbaycanın yeni inkişaf mərhələsinin real mənzərəsini ortaya qoyur. Bu mənzərənin beynəlxalq diplomatik nümayəndələr tərəfindən yerində müşahidə olunması da regionda formalaşmış yeni reallıqların daha geniş şəkildə tanınmasına xidmət edir.
İlahə Qurbanova
YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı